Một chiếc trống cũ thường hỏng ở ba chỗ: mặt da (rách, thủng, chùng không lên tiếng), tang gỗ (hở mối ghép, nứt, mối mọt) và hàng nêm (lỏng, gãy). Phần lớn trống đình, trống chùa cũ đều sửa được: thay mặt da mới giữ nguyên tang cổ là cách phổ biến nhất, vì tang gỗ tốt có thể sống hàng chục năm, còn mặt da thì chỉ vài năm tới vài chục năm tuỳ cách dùng. Với trống có giá trị lịch sử, việc sửa nên có ý kiến của cơ quan văn hoá để không làm mất dấu vết cổ.
Chẩn đoán: trống hỏng ở đâu
| Dấu hiệu | Nguyên nhân thường gặp | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Tiếng bẹt, không vang | Da chùng do ẩm, do lâu năm | Hong khô; nếu không đỡ thì căng lại hoặc thay da |
| Tiếng rè, lạch xạch | Da nứt nhỏ, mép da không áp tang, nêm lỏng, tang hở | Tìm chỗ nứt, đóng lại nêm, xử lý mối ghép |
| Da thủng, rách | Đánh bằng vật cứng, da mục, chuột cắn | Thay mặt da |
| Mốc trắng, mốc đen trên da | Để nơi ẩm, thiếu thông gió | Lau khô, hong nắng nhẹ, chuyển chỗ đặt |
| Tang nứt dọc, hở mối | Gỗ co ngót, va đập, độ ẩm thay đổi mạnh | Siết đai, chèn, gắn lại mối ghép |
| Bột gỗ rơi, lỗ nhỏ trên tang | Mối, mọt | Xử lý mối mọt, thay ván hỏng nặng |
Một mẹo của thợ: gõ nhẹ quanh mặt trống nhiều điểm. Chỗ nào tiếng khác hẳn xung quanh thường là chỗ có vấn đề — da mỏng, nứt chân chim hoặc tang bên dưới có khe hở.
Thay mặt da: việc thường gặp nhất
- Nhổ nêm cũ: dùng dụng cụ nhỏ nậy từng chiếc nêm tre, cẩn thận để không làm sứt mép tang.
- Bóc da cũ: da cũ khô có thể dính chặt vào mép tang, cần làm ẩm nhẹ cho dễ bóc.
- Làm sạch mép tang: cạo bỏ mảnh da, mảnh nêm sót, kiểm tra mép có bị nứt, mục không. Mép hỏng thì phải xử lý trước, vì đây là chỗ da tì vào.
- Căng da mới: ngâm da, trùm lên miệng tang, kéo căng, lên tiếng như làm trống mới.
- Đóng nêm mới: nêm mới đóng vào vị trí mới hoặc lỗ cũ đã được trám; đóng vào đúng lỗ cũ dễ bị lỏng.
- Sơn lại phần mép nếu cần.
Trống hai mặt mà chỉ hỏng mặt đánh thì thường chỉ thay mặt đó. Nhưng mặt dưới quá cũ, chùng, cũng nên thay cùng để hai mặt "khớp tiếng".
Chữa tang gỗ
Hở mối ghép
Khi các tấm ván co lại, khe giữa chúng hở ra, trống có thể rè. Thợ có thể siết lại đai, chèn nêm gỗ mỏng vào khe, hoặc tháo đai ra ghép lại nếu hở nhiều. Việc này nên làm khi gỗ đã ổn định độ ẩm, không làm ngay sau mùa mưa.
Nứt dọc thớ
Vết nứt nhỏ có thể gắn, trám. Vết nứt lớn, chạy suốt chiều cao ván thì nên thay tấm ván đó — thợ phải bào một tấm mới đúng đường cong của tang cũ.
Mối mọt
Mối mọt là nỗi lo lớn với trống để ở đình, chùa ít người lui tới. Cần xử lý mối từ nguồn (tổ mối trong công trình), rồi mới sửa trống; nếu không, sửa xong vài tháng lại hỏng. Các ván bị ăn rỗng phải thay.
Khi nào nên thay trống mới thay vì sửa
- Tang mục nhiều ván, chi phí thay ván gần bằng làm tang mới.
- Tang méo, không còn tròn, da căng lên không đều được.
- Trống không có giá trị lịch sử đặc biệt và cần dùng thường xuyên.
Ngược lại, nếu tang còn tốt, đặc biệt là tang cổ có chữ khắc, hoa văn, sơn son lâu đời, thì nên giữ tang và chỉ thay da.
Trống cổ: sửa thế nào cho đúng
Nhiều đình, chùa có trống trăm năm tuổi, trên tang ghi năm làm, tên người cúng tiến. Những chiếc trống này là di vật, có khi nằm trong di tích đã xếp hạng. Khi sửa:
- Báo với ban quản lý di tích hoặc cơ quan văn hoá địa phương trước, nhất là với di tích đã xếp hạng.
- Chụp ảnh, ghi lại toàn bộ chữ, hoa văn trước khi sửa.
- Không sơn đè lên lớp sơn cổ, không bào lại tang làm mất chữ khắc.
- Giữ lại mảnh da cũ, nêm cũ nếu có giá trị nghiên cứu.
- Chọn thợ có kinh nghiệm sửa trống cổ, không chỉ thợ làm trống mới.
Góc nhìn hôm nay
Việc sửa trống cũ là một phần quan trọng trong công việc của các làng trống, có khi chiếm không ít đơn hàng mỗi năm. Với làng, sửa chiếc trống đình là sửa một vật gắn với ký ức tập thể. Nếu đình, chùa nơi bạn ở có chiếc trống tiếng đã bẹt, hãy hỏi các cụ trong làng xem trống được làm năm nào, thay da lần cuối khi nào — nhiều khi câu chuyện của chiếc trống còn thú vị hơn chính âm thanh của nó.
Câu hỏi thường gặp
Trống bị bẹt tiếng sửa thế nào?
Trước tiên hong trống ở nơi khô ráo, thông gió vì da có thể chỉ chùng do ẩm. Nếu khô rồi vẫn bẹt, cần căng lại hoặc thay mặt da.
Thay mặt trống có phải thay cả tang không?
Không. Phần lớn chỉ cần thay mặt da, giữ nguyên tang nếu tang còn tốt. Tang gỗ tốt có thể dùng hàng chục năm qua nhiều lần thay da.
Trống bị rè do đâu?
Trống rè thường do da nứt nhỏ, mép da không áp sát tang, nêm lỏng hoặc tang hở mối ghép. Gõ thử nhiều điểm quanh mặt trống giúp tìm ra chỗ hỏng.
Trống cổ ở đình có tự sửa được không?
Không nên tự ý sửa. Với trống cổ, nhất là ở di tích đã xếp hạng, cần báo ban quản lý di tích hoặc cơ quan văn hoá và chọn thợ có kinh nghiệm để không làm mất dấu vết lịch sử.
Làm sao chống mối mọt cho trống?
Cần xử lý tổ mối trong công trình, đặt trống nơi khô thoáng và kiểm tra định kỳ. Ván bị mối ăn rỗng phải thay, nếu chỉ sửa bề ngoài thì sẽ hỏng lại.