Căng mặt trống (thợ gọi là "bưng trống" hay "bịt trống") là kéo tấm da ướt trùm lên miệng tang cho thật căng và đều, còn "lên tiếng" là vừa kéo vừa đánh thử cho tới khi trống ra đúng tiếng mong muốn, rồi đóng nêm giữ lại. Đây là công đoạn quyết định: cùng một cái tang, cùng một tấm da, tay thợ khác nhau cho hai chiếc trống tiếng khác hẳn. Với trống đóng nêm, căng sai là phải tháo da làm lại từ đầu.
Chuẩn bị trước khi căng
- Ngâm da: tấm da khô được ngâm nước cho mềm, đủ dẻo để kéo giãn nhưng không bở.
- Cắt da: cắt hình tròn rộng hơn miệng tang một khoảng để còn chỗ đục lỗ, xỏ dây kéo.
- Đục lỗ quanh mép: một vòng lỗ cách đều nhau để xỏ dây.
- Chuẩn bị giá căng: tang trống đặt cố định trên giá hoặc dưới đất, xung quanh có chỗ neo dây — cọc, vòng sắt, hoặc đòn bẩy.
Kéo da: lực từ mọi phía
Có nhiều cách kéo, tuỳ làng và tuỳ cỡ trống:
| Cách kéo | Làm thế nào | Hợp với |
|---|---|---|
| Dây và cọc | Xỏ dây qua lỗ da, kéo xuống buộc vào cọc hoặc vòng dưới chân trống, siết dần | Trống vừa, trống nhỏ |
| Đòn bẩy | Dùng đòn gỗ bẩy dây xuống để có lực lớn hơn sức tay | Trống cái |
| Tời, kích | Dụng cụ cơ khí kéo đều nhiều điểm | Trống lớn ở cơ sở hiện đại |
| Nhún da | Thợ đứng lên mặt da, nhún đều khắp để da giãn, rồi kéo tiếp | Trống lớn, da dày |
Nguyên tắc chung là kéo đối xứng: kéo một điểm thì kéo điểm đối diện, đi vòng quanh, mỗi vòng siết thêm một chút. Kéo dồn một phía, da lệch tâm, vân da méo, trống rung không đều.
Lên tiếng: nghe bằng tai thợ
Sau mỗi vòng kéo, thợ cầm dùi gõ thử. Họ nghe nhiều thứ cùng lúc:
- Tiếng ở giữa mặt: trầm, tròn, có ngân không.
- Tiếng ở nhiều điểm quanh mép: có giống nhau không. Chỗ nào tiếng cao hơn là chỗ căng hơn, tiếng thấp là chỗ chùng.
- Độ vang: tiếng tắt nhanh hay ngân lâu.
- Tạp âm: tiếng rè, tiếng lạch xạch (thường do da chưa áp sát mép tang).
Thợ dùng những từ rất đời thường để tả: tiếng "bẹt" là chùng quá, tiếng "đanh" hoặc "chát" là căng quá với trống cái, tiếng "rè" là có chỗ hở, tiếng "ù ù" là căng chưa đủ. Mục tiêu với trống đình là tiếng "tùng" vang, ấm, ngân đều.
Tính trước độ co của da
Da ướt khi khô sẽ co lại, mặt trống căng thêm. Thợ có kinh nghiệm dừng kéo khi tiếng còn thấp hơn mong muốn một chút, rồi để da khô — khi khô, trống tự lên tiếng đúng. Thiếu kinh nghiệm thì kéo căng hết cỡ lúc ướt, khô rồi da co quá, có thể rách hoặc tiếng chát. Đây là lý do nhiều thợ chỉ lên tiếng trống lớn khi trời khô ráo, độ ẩm ổn định.
Đóng nêm và cắt da
Khi tiếng đã đạt, thợ đóng nêm tre vòng quanh mép tang, xuyên qua da vào gỗ. Nêm đóng xen kẽ, đều tay, để giữ da không trượt. Đóng xong mới tháo dây kéo, cắt bỏ phần da thừa bên ngoài hàng nêm. Từ lúc này, độ căng của trống gần như cố định; muốn đổi tiếng chỉ có cách tháo nêm, căng lại.
Hai mặt trống: có cần giống nhau không
Trống cái có hai mặt, thường chỉ đánh một mặt. Mặt còn lại vẫn rung theo khi mặt kia được đánh, ảnh hưởng tới độ vang. Thợ thường căng mặt dưới có độ căng gần với mặt trên hoặc lệch đi một chút để tiếng vang theo ý. Mỗi làng có quan niệm riêng; không có quy tắc chung cho mọi trống.
Trống chằng dây: chỉnh được tiếng về sau
Không phải trống nào cũng đóng nêm. Trống cơm, trống Ghinăng của người Chăm, nhiều trống dân tộc dùng dây chằng chạy giữa hai mặt. Kéo dây là chỉnh được độ căng bất cứ lúc nào — người chơi có thể chỉnh tiếng trước mỗi buổi diễn. Trống hiện đại mặt nhựa thì chỉnh bằng ốc vít quanh vành. Trống đóng nêm đổi lại sự bền chắc, chịu được dùi to đánh mạnh suốt nhiều ngày hội.
Góc nhìn hôm nay
Dù có máy móc hỗ trợ kéo da, việc nghe và quyết định "đủ rồi" vẫn do người thợ. Khi được xem công đoạn này ở làng trống, nên đứng yên, đừng nói chuyện to: người thợ đang nghe từng tiếng gõ thử. Đó là một cách để hiểu vì sao người ta nói nghề trống là nghề của đôi tai.
Câu hỏi thường gặp
Bưng trống là gì?
Bưng trống là cách gọi của thợ cho công đoạn căng da lên miệng tang trống. Da ướt được kéo căng từ mọi phía bằng dây, đòn bẩy hoặc tời, rồi đóng nêm giữ lại.
Làm sao biết trống đã đủ căng?
Thợ gõ thử nhiều điểm trên mặt da và nghe: tiếng giữa mặt vang ấm, tiếng quanh mép đều nhau, không rè. Họ cũng tính trước độ co của da khi khô.
Vì sao trống bị rè?
Trống rè thường do da căng không đều, da chưa áp sát mép tang, tang có chỗ hở hoặc da bị nứt. Cần kiểm tra mép trống và mặt da để tìm chỗ hỏng.
Có chỉnh lại tiếng trống đóng nêm được không?
Rất khó. Muốn đổi tiếng phải tháo nêm, ngâm và căng lại da. Trống chằng dây hoặc trống mặt nhựa có ốc vít mới chỉnh tiếng dễ dàng.
Vì sao thợ thích lên tiếng trống vào ngày khô ráo?
Vì da co giãn theo độ ẩm. Ngày khô ráo giúp da khô đều và tiếng trống ổn định, tránh trường hợp hôm nay vừa tai mà ít hôm sau trời hanh da co quá mức.