Taiko là gì: trống lớn Nhật Bản và lối diễn trống tập thể kumi-daiko

Taiko là tên gọi chung các loại trống Nhật Bản; ngày nay chữ này thường chỉ lối biểu diễn trống tập thể (kumi-daiko) với nhiều trống to nhỏ, động tác mạnh mẽ, phát triển từ thập niên 1950. Trống taiko có lịch sử hàng nghìn năm trong đền thờ Thần đạo, chùa Phật giáo, lễ hội làng và sân khấu cổ điển, nhưng hình ảnh quen thuộc với khán giả thế giới — một nhóm người cởi trần, quấn khăn, vung dùi lớn vào chiếc trống khổng lồ — là sản phẩm của thời hiện đại, nhờ những nhóm như Osuwa Daiko, Ondekoza và Kodo.

Các loại trống taiko chính

Ngoài trống, dàn taiko thường có chiêng nhỏ cầm tay (atarigane) và sáo shinobue. Tiếng chiêng nhỏ giữ nhịp, tiếng sáo bay bổng phía trên.

Taiko trước thời hiện đại

• Đền thờ và chùa: trống báo giờ, gọi người tới lễ, đánh trong nghi lễ. Nhiều đền có trống cổ quý.
• Lễ hội (matsuri): trống đặt trên xe rước, kiệu, đánh suốt đám rước.
• Sân khấu cổ điển: kịch Nō, Kabuki dùng trống nhỏ trong dàn nhạc.
• Nhạc cung đình gagaku: có trống lớn treo trong khung trang trí.
• Đời sống làng: trống trong các điệu múa Bon (lễ Obon mùa hè), trống đuổi sâu bọ, cầu mưa.

Thời đó, trống thường đánh đơn lẻ hoặc vài chiếc đi cùng nghi lễ, chưa phải dàn trống biểu diễn như ngày nay.

Kumi-daiko: dàn trống ra đời thế kỷ 20

Năm 1951, nghệ sĩ jazz Daihachi Oguchi ở Nagano được nhờ chép lại một bài trống cổ của đền địa phương. Ông nảy ý tưởng chia bài cho nhiều trống to nhỏ khác nhau, như cách một ban nhạc jazz chia bè cho từng nhạc cụ. Nhóm Osuwa Daiko ra đời và thường được coi là khởi đầu của kumi-daiko — lối chơi dàn trống tập thể.

Năm 1971, nhóm Ondekoza được thành lập trên đảo Sado, nổi tiếng với lối tập luyện khắc nghiệt (chạy bộ đường dài là một phần của tập luyện). Năm 1981, một số thành viên lập nhóm Kodo, cũng trên đảo Sado, và đưa taiko đi biểu diễn khắp thế giới. Lễ hội Earth Celebration mà Kodo tổ chức hằng năm trên đảo Sado thu hút người yêu trống từ nhiều nước.

Từ đó, taiko lan nhanh: Nhật Bản có hàng nghìn nhóm taiko cộng đồng; Bắc Mỹ, châu Âu, Úc cũng có nhiều nhóm, nhất là trong cộng đồng người Nhật di cư.

Vì sao taiko gây ấn tượng mạnh

1. Âm lượng và tần số trầm: ō-daiko tạo ra tiếng trầm mà người xem cảm nhận bằng cả lồng ngực.
2. Động tác: người chơi đứng tấn thấp, vung dùi rộng, cả cơ thể tham gia — taiko vừa là nhạc vừa là múa.
3. Kỷ luật tập thể: hàng chục người đánh khớp tuyệt đối, có những tiếng hô (kiai) xen vào.
4. Khoảng lặng: những lúc cả dàn dừng đột ngột tạo căng thẳng, làm tiếng trống tiếp theo mạnh hơn.

Làm trống taiko

Nagadō-daiko truyền thống khoét từ một thân cây lớn nguyên khối (thường là gỗ keyaki — một loài du Nhật), phơi khô nhiều năm. Da bò được căng bằng cách kéo và nén, rồi đóng hai hàng đinh tán quanh vành. Một chiếc ō-daiko lớn có thể mất rất nhiều thời gian để hoàn thành và là tài sản của đền hoặc nhóm. Nhiều xưởng làm trống ở Nhật là doanh nghiệp gia đình nhiều đời.

Cách giữ da bằng đinh tán ở nagadō-daiko khá giống trống cái Việt đóng nêm tre: không chỉnh lại tiếng được, nhưng rất bền.

Taiko và trống hội Việt: giống và khác

Nhiều đội trống hội Việt Nam hiện đại đã học hỏi cách dàn dựng của taiko — nhiều trống, đội hình, động tác — trong khi vẫn giữ nhịp điệu Việt.

Góc nhìn hôm nay

Muốn xem taiko, có thể tìm các buổi biểu diễn giao lưu văn hoá Nhật Bản tại Việt Nam, hoặc nếu đi Nhật, xem trống trong các matsuri mùa hè, các buổi diễn của nhóm địa phương. Khi xem, thử để ý chiếc shime-daiko nhỏ: âm lượng không lớn nhưng chính nó giữ cho cả dàn trống khổng lồ không bị lạc nhịp.