Bodhrán: trống khung Ireland, cách cầm tipper và chơi trong session

Bodhrán là trống khung của Ireland: vành gỗ tròn, một mặt da dê, người chơi cầm bằng một tay đặt phía sau mặt da để chặn tiếng và đổi cao độ, tay kia dùng một chiếc dùi nhỏ hai đầu (tipper) đánh xuôi ngược liên tục. Bodhrán trở nên phổ biến trong nhạc dân gian Ireland từ thập niên 1960, nhờ nhà soạn nhạc Seán Ó Riada và các nhóm như The Chieftains, và nay là nhạc cụ quen thuộc trong mọi buổi "session" nhạc truyền thống ở quán rượu Ireland.

Cấu tạo bodhrán

Cách chơi

• Tay cầm trống: luồn vào phía sau mặt da, áp lòng bàn tay hoặc ngón tay vào da. Ấn mạnh thì tiếng cao và tắt nhanh; nhả ra thì tiếng trầm, vang. Di chuyển tay từ mép vào giữa cũng đổi tiếng.
• Tay cầm tipper: cầm dùi như cầm bút, cổ tay xoay đều để đánh cả hai chiều — xuống và lên — tạo chuỗi tiếng liên tục.
• Vị trí đánh: đánh gần mép cho tiếng sáng, vào giữa cho tiếng trầm; gõ vào vành cho tiếng khô.

Sự kết hợp giữa tay trong (đổi cao độ) và tay ngoài (đánh nhịp) khiến bodhrán, dù chỉ là một chiếc trống khung, có thể tạo ra những "câu nhạc" có cao thấp, không chỉ là nhịp.

Bodhrán trong nhạc Ireland

Nhạc dân gian Ireland gồm nhiều điệu múa với nhịp khác nhau:

Bodhrán đệm cho fiddle (vĩ cầm), sáo, uilleann pipes (kèn túi Ireland), accordion. Người chơi bodhrán giỏi biết "nghe" giai điệu, nhấn đúng chỗ, không lấn át — giới chơi nhạc Ireland có nhiều câu đùa về những tay bodhrán đánh quá to trong session, cho thấy sự tiết chế được coi trọng thế nào.

Lịch sử: từ dụng cụ làm nông tới sân khấu

Nguồn gốc bodhrán không hoàn toàn rõ. Có ý kiến cho rằng nó có họ hàng với các trống khung cổ ở châu Âu và Trung Đông; có ý kiến liên hệ với những chiếc sàng da dùng trong làm nông. Trước thế kỷ 20, bodhrán gắn với một số lễ tục dân gian ở vùng nông thôn, như những đoàn "wren boys" đi diễu ngày lễ Thánh Stephen (26 tháng 12).

Bước ngoặt đến vào thập niên 1960: Seán Ó Riada đưa bodhrán vào nhóm Ceoltóirí Chualann, rồi nhóm The Chieftains (thành lập 1962) và làn sóng phục hưng nhạc dân gian Ireland đưa bodhrán lên sân khấu quốc tế. Từ đó, bodhrán trở thành gần như không thể thiếu trong ban nhạc Ireland.

Trống khung trên khắp thế giới

Bodhrán thuộc họ trống khung (frame drum) — một trong những dạng trống cổ nhất của loài người. Hình ảnh trống khung xuất hiện từ thời Lưỡng Hà, Ai Cập cổ. Họ hàng của bodhrán gồm daf, def ở Trung Đông, tambourine ở châu Âu, trống khung của người Sami và Siberia, cùng nhiều loại trống khung ở châu Á.

Bắt đầu học bodhrán

1. Chọn trống vừa tay; người mới có thể bắt đầu với loại có vít chỉnh tiếng để dễ giữ tiếng ổn định khi thời tiết thay đổi.
2. Tập xoay cổ tay với tipper chậm, đều, cả hai chiều.
3. Tập đếm reel (4 nhóm) và jig (nhóm 3) — hai điệu cơ bản.
4. Tập tay trong: đánh cùng một mẫu, thay đổi áp lực tay để nghe tiếng đổi.
5. Chơi cùng bản ghi nhạc Ireland, ưu tiên nghe hơn đánh nhiều.

Góc nhìn hôm nay

Bodhrán là ví dụ thú vị về một nhạc cụ "bình dân" được hồi sinh nhờ phong trào phục hưng dân ca. Câu chuyện của nó gợi tới những nhạc cụ dân gian Việt Nam: nhiều thứ từng gần như biến mất, rồi sống lại khi có người đưa nó lên sân khấu với tình yêu và sự hiểu biết.

Một buổi session nhạc Ireland

"Session" là cách người Ireland chơi nhạc cùng nhau: vài người mang fiddle, sáo, accordion, bodhrán ngồi quanh một chiếc bàn ở quán, ai thuộc bài thì chơi theo, không có sân khấu, không có khán giả chính thức. Một người bắt đầu một giai điệu, những người khác nhận ra và vào cùng; hết một vòng thường nối sang bài khác mà không dừng. Người chơi bodhrán trong session có một nguyên tắc ngầm: thường chỉ nên có một bodhrán, đánh vừa đủ để giữ nhịp, và nhường không gian cho giai điệu. Nhiều tay bodhrán giỏi nói rằng kỹ năng quan trọng nhất của họ là biết khi nào không đánh.