Trống nói châu Phi: vì sao dùndún và atumpan bắt chước được tiếng người

Trống nói (talking drum) là những loại trống ở châu Phi có thể bắt chước cao độ và nhịp điệu của tiếng nói con người, dùng để truyền tin, đọc tên, kể chuyện, ca ngợi tổ tiên — nổi tiếng nhất là trống dùndún hình đồng hồ cát của người Yoruba (Nigeria) và cặp trống atumpan của người Akan (Ghana). Điều làm trống "nói" được là vì nhiều ngôn ngữ châu Phi là ngôn ngữ có thanh điệu, giống tiếng Việt: cùng một âm tiết, đổi cao thấp là đổi nghĩa. Trống tái tạo đường cao thấp ấy, người bản ngữ nghe là hiểu.

Vì sao trống có thể "nói"

Trong tiếng Yoruba, tiếng Akan và nhiều ngôn ngữ châu Phi, mỗi âm tiết mang một thanh (cao, trung, thấp). Một câu nói vì thế có một "giai điệu" riêng. Trống nói không phát ra được phụ âm hay nguyên âm, nhưng tái tạo được giai điệu và nhịp của câu. Người nghe dựa vào giai điệu ấy cùng ngữ cảnh để hiểu.

Người Việt có thể hình dung: nếu ai đó chỉ ngân "ư ư ư" theo đúng thanh của câu "mẹ ơi con về", người quen có thể đoán được. Trống nói làm điều đó một cách có hệ thống.

Vấn đề: nhiều câu có cùng giai điệu

Nhiều từ khác nhau có cùng đường thanh, dễ nhầm. Để khắc phục, người đánh trống dùng những cụm câu dài, cố định — kiểu "thành ngữ" của trống — để mỗi khái niệm có một "chữ ký" riêng. Ví dụ, thay vì chỉ đánh "mặt trăng", trống đánh một cụm dài tương đương "mặt trăng nhìn xuống trái đất". Cụm dài giúp giảm nhầm lẫn.

Dùndún: trống nói của người Yoruba

• Hình dáng: thân gỗ hình đồng hồ cát, hai mặt da, nối với nhau bằng rất nhiều dây da chạy dọc thân.
• Cách chơi: kẹp trống dưới nách, tay kia cầm dùi cong đánh vào mặt. Khi bóp cánh tay ép vào các dây, da hai mặt căng lên, cao độ tăng; thả ra, cao độ giảm.
• Kết quả: trống có thể trượt cao độ liên tục, "uốn" giọng như người nói.
• Dàn trống: có trống mẹ (ìyá ìlù) dẫn và các trống nhỏ đệm.

Trong văn hoá Yoruba, người đánh trống nói từng là người giữ ký ức: họ đọc gia phả, tên hiệu, lời ca ngợi của các thủ lĩnh trong lễ hội.

Atumpan: cặp trống của người Akan

Người Akan ở Ghana dùng cặp trống atumpan — một trống "đực" tiếng trầm, một trống "cái" tiếng cao — đặt nghiêng, đánh bằng dùi cong. Hai cao độ tương ứng với hai thanh chính của tiếng Twi. Atumpan dùng trong triều đình các thủ lĩnh, lễ hội, tang lễ, đọc lời chào, lời ca ngợi, có khi báo tin.

Trống khe gỗ ở vùng Congo

Không phải trống nói nào cũng có da. Ở vùng lưu vực sông Congo, người ta dùng trống khe gỗ (slit drum) — khúc gỗ khoét rỗng, có khe dài, hai môi khe dày mỏng khác nhau cho hai cao độ. Tiếng trống khe có thể vang rất xa qua rừng. Nhà truyền giáo John F. Carrington sống nhiều năm ở vùng này đã học "nói" bằng trống và viết cuốn "The Talking Drums of Africa" (1949), một trong những tài liệu nổi tiếng giới thiệu hiện tượng này với phương Tây.

So sánh các loại trống nói

Trống nói hôm nay

Khi có điện thoại, trống nói không còn là phương tiện báo tin chính, nhưng vẫn sống trong lễ hội, nghi lễ triều đình truyền thống và âm nhạc đại chúng. Trống dùndún xuất hiện trong nhạc jùjú, fújì, afrobeats của Nigeria; nhiều tay trống thế giới học dùndún để đưa tiếng "uốn giọng" độc đáo vào nhạc hiện đại.

Bài học cho người nói tiếng Việt

Vì tiếng Việt cũng có thanh điệu, người Việt có lợi thế khi hiểu trống nói. Một bài tập vui: thử "đọc" một câu ngắn bằng cách gõ cao thấp trên hai chiếc ly hoặc hai cạnh bàn — gõ cao cho thanh sắc, ngang; gõ thấp cho thanh huyền, nặng — rồi nhờ người khác đoán. Bạn sẽ thấy vì sao trống nói cần những "cụm câu dài" để người nghe khỏi nhầm.

Góc nhìn hôm nay

Trống nói là ví dụ đẹp về mối liên hệ giữa ngôn ngữ và âm nhạc. Nó cho thấy tiếng trống không chỉ là nhịp: ở một số nơi, tiếng trống là lời. Muốn nghe, hãy tìm bản ghi âm dùndún của Yoruba hoặc atumpan của Akan, rồi chú ý cách cao độ trượt lên xuống như giọng người.