Tabla: cặp trống nhạc Ấn Độ, bol, tala và các trường phái gharana

Tabla là cặp trống tay của âm nhạc Bắc Ấn Độ và Pakistan: trống nhỏ bằng gỗ (dayan) chơi tay phải cho tiếng cao, có cao độ rõ, trống lớn bằng kim loại (bayan) chơi tay trái cho tiếng trầm có thể uốn lên xuống; mặt cả hai đều có một vòng bột đen (syahi) giúp tiếng ngân và có nốt. Tabla giữ nhịp cho nhạc cổ điển Hindustani theo hệ thống tala (chu kỳ nhịp), đồng thời là nhạc cụ độc tấu tinh vi bậc nhất thế giới. Người học tabla học "nói" bằng các âm tiết gọi là bol trước khi học đánh.

Cấu tạo của cặp tabla

Mặt trống làm từ nhiều lớp da, có một vành da ngoài và miếng da chính ở giữa. Syahi — lớp bột đen gồm bột, mạt sắt và chất kết dính — được đắp thành nhiều lớp mỏng, mài nhẵn. Nhờ syahi, tiếng tabla có các bội âm sắp xếp gần như hài hoà, nghe có "nốt" chứ không chỉ là tiếng gõ. Đây là họ hàng xa của ý tưởng đắp cơm lên trống cơm của người Việt.

Bol: nói trước, đánh sau

Mỗi kiểu đánh tabla có một âm tiết tương ứng gọi là bol, ví dụ: na, ta, tin, ge, ka, dha, dhin, tirakita. Người học được dạy đọc thuộc các chuỗi bol theo nhịp trước khi đặt tay lên trống. Bài tabla vì thế có thể được "đọc" bằng miệng — người chơi giỏi thường đọc trước một đoạn rồi mới đánh lại đúng như thế, khán giả thích thú khi nghe miệng và tay khớp từng tiếng.

• Na, ta: tiếng sắc ở vành dayan.
• Ge: tiếng trầm mở ở bayan.
• Ka: tiếng bayan đánh tắt, khô.
• Dha: na (dayan) + ge (bayan) cùng lúc.

Tala: chu kỳ nhịp

Nhạc cổ điển Hindustani tổ chức thời gian theo tala — một chu kỳ có số phách cố định, lặp đi lặp lại. Tala phổ biến nhất là teentaal 16 phách, chia 4 nhóm 4. Mỗi tala có một mẫu bol nền gọi là theka. Phách đầu của chu kỳ gọi là sam — điểm mà nhạc công và khán giả cùng "gặp nhau"; khi người hát và người đánh tabla sau một đoạn ứng tác dài cùng rơi đúng vào sam, khán giả thường reo lên.

Gharana: các trường phái tabla

Tabla có nhiều gharana (dòng truyền), mỗi dòng có kỹ thuật và kho bài riêng. Các gharana thường được nhắc tới: Delhi, Ajrara, Lucknow, Farukhabad, Benares, Punjab. Học trò thường gắn bó với một thầy (guru) nhiều năm, học theo lối truyền khẩu, ngồi tập hàng giờ mỗi ngày.

Những tay trống tabla nổi tiếng

Ustad Alla Rakha (1919–2000) là người đệm tabla cho Ravi Shankar trong nhiều buổi diễn nổi tiếng ở phương Tây những năm 1960–1970. Con trai ông, Zakir Hussain (1951–2024), là một trong những nghệ sĩ tabla được biết tới rộng rãi nhất thế giới, cộng tác với nhiều nhạc sĩ jazz, nhạc thế giới, nhạc phim, và từng đoạt giải Grammy. Nhờ những nghệ sĩ như vậy, tabla trở thành nhạc cụ quen thuộc ngoài Ấn Độ.

Tabla trong âm nhạc khác

• Nhạc bán cổ điển, nhạc tôn giáo (bhajan, qawwali).
• Nhạc phim Bollywood.
• Nhạc fusion, jazz, nhạc thế giới.
• Nhạc pop phương Tây từ thập niên 1960 trở đi.

Học tabla: điều nên biết

1. Bắt đầu bằng việc học đọc bol và vỗ tay đếm tala.
2. Tập các tiếng cơ bản (na, ta, ge, ka) thật sạch trước khi ghép.
3. Ngồi đúng tư thế (thường ngồi xếp bằng), đặt trống trên vòng đệm.
4. Tập chậm, đều; tốc độ đến sau.
5. Tabla tốt cần chỉnh tiếng thường xuyên; người mới nên nhờ thầy hướng dẫn chỉnh.

Góc nhìn hôm nay

Muốn cảm được tabla, hãy nghe một buổi biểu diễn nhạc cổ điển Bắc Ấn và tập đếm theo teentaal: vỗ tay ở phách 1, 5, 13, vẫy tay ở phách 9. Khi bắt đầu đoán được lúc nào nghệ sĩ sắp về sam, bạn đã bước vào thế giới nhịp điệu tinh tế nhất của nhạc Ấn Độ.

Giữ tabla

Mặt tabla làm từ da, rất nhạy với độ ẩm và nhiệt độ. Người chơi thường đậy trống bằng nắp vải khi không dùng, để trống trên vòng đệm, không để gần quạt sưởi hay ánh nắng. Lớp syahi có thể nứt nếu bị đánh bằng vật cứng hoặc để quá khô. Khi mặt trống hỏng, thay mặt là việc của thợ chuyên — làm lại syahi đòi hỏi kinh nghiệm rất cao.