Djembe là trống hình chiếc ly có chân (hình đồng hồ cát lệch) của người Mandinka và các dân tộc vùng Tây Phi như Mali, Guinea, Bờ Biển Ngà, Senegal, Burkina Faso; thân khoét từ gỗ nguyên khối, mặt da dê căng bằng dây thừng, vỗ bằng tay cho ba tiếng chính: bass, tone và slap. Trong âm nhạc truyền thống, djembe luôn đi cùng bộ trống trầm dunun và chơi trong lễ hội, đám cưới, mùa màng. Từ giữa thế kỷ 20, djembe lan ra khắp thế giới và trở thành một trong những trống tay phổ biến nhất hành tinh.
Cấu tạo djembe
- Thân: khoét từ một khúc gỗ cứng nguyên khối, phần trên là "chén" rộng, phần dưới thắt lại thành ống. Hình dáng này giúp tạo cả tiếng trầm lẫn tiếng sắc.
- Mặt: da dê đã cạo lông, căng trên vành sắt.
- Dây chằng: dây thừng chạy dọc thân, nối vành trên với vành dưới; thợ đan các nút ngang để siết, da càng căng tiếng càng cao.
Djembe truyền thống khá nặng vì gỗ đặc. Djembe sản xuất hàng loạt có thể dùng gỗ nhẹ hơn, thân ghép, mặt nhựa, chỉnh bằng bu-lông — tiện cho người mới nhưng tiếng khác bản truyền thống.
Ba tiếng cơ bản
| Tiếng | Cách vỗ | Âm thanh |
|---|---|---|
| Bass | Vỗ cả lòng bàn tay vào giữa mặt trống, bật tay ra | Trầm, ấm, như tiếng "bùm" |
| Tone | Vỗ phần ngón tay khép (gốc ngón ở mép) vào gần mép trống | Tròn, rõ cao độ |
| Slap | Vỗ gần mép, ngón tay thả lỏng quất xuống mặt da | Chát, sắc, cao, vang xa |
Một tay trống djembe giỏi có thể tạo ra nhiều sắc thái quanh ba tiếng này, đánh nhanh đến mức người nghe tưởng có hai ba người cùng chơi.
Djembe không bao giờ đi một mình
Trong âm nhạc Mandinka truyền thống, djembe là trống "nói" — trống độc tấu, ứng tác — trên nền của các trống khác:
- Dunun: bộ ba trống trầm hình trụ đánh bằng dùi, gồm dundunba (to nhất), sangban (vừa), kenkeni (nhỏ). Trên mỗi dunun thường gắn một chiếc chuông kim loại đánh cùng lúc.
- Djembe đệm: một hai djembe chơi các mẫu nhịp lặp lại.
- Djembe độc tấu: người chơi chính, ứng tác, đối đáp với người múa.
Mỗi bài có tên, gắn với một dịp hoặc một nhóm người: bài cho mùa gặt, bài cho đám cưới, bài cho thợ rèn, bài cho lễ trưởng thành. Người múa và người chơi trống đối đáp nhau: người múa ra động tác, trống độc tấu "nói" theo.
Đa nhịp: bí mật của âm nhạc trống Tây Phi
Nghe một nhóm djembe – dunun, người mới thường thấy "rối". Đó là vì mỗi trống chơi một mẫu nhịp riêng, chồng lên nhau, chỉ gặp nhau ở một vài điểm. Ví dụ phổ biến là chồng nhịp ba lên nhịp hai (3 tiếng đều trong khoảng thời gian của 2 tiếng). Người nghe quen sẽ cảm thấy một nhịp lớn "quay vòng" bên dưới tất cả. Phần đa nhịp được giải thích kỹ hơn ở danh mục Nhịp & phách.
Djembe ra thế giới
Năm 1952, nhà biên đạo Fodéba Keïta thành lập đoàn Les Ballets Africains, sau trở thành đoàn quốc gia của Guinea. Đoàn đưa múa và trống Tây Phi lên sân khấu quốc tế, gây tiếng vang lớn. Các nghệ nhân djembe nổi tiếng như Mamady Keïta (1950–2021) về sau mở trường dạy ở châu Âu, Mỹ, Nhật, đào tạo hàng nghìn học viên. Từ thập niên 1980–1990, djembe trở thành nhạc cụ quen thuộc trong các vòng trống cộng đồng (drum circle), lớp học nhạc, công viên.
Học djembe: lời khuyên cho người mới
- Học từ đầu ba tiếng bass, tone, slap cho rõ — đây là nền móng.
- Đừng vỗ bằng sức cổ tay cứng; lực đi từ vai, tay thả lỏng, bật ra sau khi chạm.
- Bắt đầu với các mẫu đệm đơn giản, giữ đều trong vài phút trước khi học độc tấu.
- Nghe nhiều bản ghi âm truyền thống để hiểu djembe đi cùng dunun thế nào.
- Chọn trống cỡ vừa với người; ngồi đúng tư thế, nghiêng trống ra trước một chút để đáy thoát hơi.
Vỗ djembe lâu có thể làm đau, phồng tay lúc đầu. Nghỉ khi đau, đừng cố — tay sẽ quen dần.
Góc nhìn hôm nay
Ở Việt Nam, djembe xuất hiện trong các nhóm trống cộng đồng, ban nhạc acoustic, lớp học nhạc cho trẻ em. Khi chơi hoặc nghe djembe, hãy nhớ rằng đây là nhạc cụ có gốc văn hoá sâu xa: tên bài, dịp chơi, người được chơi đều có ý nghĩa ở quê hương của nó. Tìm hiểu một chút về văn hoá Mandinka sẽ làm tiếng trống có thêm chiều sâu.
Chọn và giữ djembe
Djembe gỗ nguyên khối, da dê là lựa chọn của người muốn tiếng truyền thống; djembe thân ghép hoặc mặt nhựa hợp với trẻ em, lớp học đông người, nơi ẩm. Da dê nhạy với thời tiết: trời ẩm da chùng, cần siết dây; trời hanh da căng, có thể nứt nếu để gần nguồn nhiệt. Không để trống trong xe hơi ngoài nắng. Khi siết dây, siết đều vòng quanh, từng chút một, để mặt da căng đều.
Câu hỏi thường gặp
Djembe là trống của nước nào?
Djembe gắn với người Mandinka và các dân tộc vùng Tây Phi, phổ biến ở Mali, Guinea, Bờ Biển Ngà, Senegal, Burkina Faso.
Djembe có mấy tiếng cơ bản?
Djembe có ba tiếng cơ bản: bass (vỗ giữa mặt, tiếng trầm), tone (vỗ gần mép, tiếng tròn) và slap (vỗ gần mép với ngón tay thả lỏng, tiếng chát sắc).
Dunun là gì?
Dunun là bộ ba trống trầm hình trụ đánh bằng dùi, gồm dundunba, sangban và kenkeni, luôn đi cùng djembe trong âm nhạc Tây Phi truyền thống.
Mặt trống djembe làm bằng gì?
Djembe truyền thống dùng da dê căng trên vành sắt, chỉnh bằng dây thừng. Djembe sản xuất hàng loạt có thể dùng mặt nhựa và bu-lông.
Học djembe có khó không?
Ba tiếng cơ bản có thể học trong vài buổi, nhưng để chơi rõ tiếng và giữ nhịp đều cần luyện lâu. Người mới nên học với thầy và nghe nhiều bản ghi truyền thống.