Trống cơm: nhạc cụ trong câu ca dao và bí mật lớp cơm trên mặt trống

Trống cơm là loại trống thân dài hình ống, hai mặt da, vỗ bằng tay, có tên như vậy vì người chơi đắp một lớp cơm nguội nghiền nhuyễn lên giữa mặt trống để chỉnh tiếng. Tên Hán Việt của nó là "phạn cổ" (phạn là cơm, cổ là trống). Trống cơm có mặt trong dàn bát âm, nhạc lễ, nhạc cung đình và đi vào câu ca dao quen thuộc "Tình bằng có cái trống cơm".

Hình dáng và cách cầm

Trống cơm dài khoảng nửa mét, thân gỗ khoét rỗng hoặc ghép thanh, hơi phình ở giữa. Hai đầu bịt da, thường là da bò hoặc da dê, một mặt hơi to hơn mặt kia. Da được chằng bằng dây da hoặc dây mây chạy dọc thân trống, kéo căng hai mặt về phía nhau — chỉnh dây là chỉnh độ căng.

Người chơi đặt trống nằm ngang, có khi đeo dây qua cổ, có khi đặt trên đùi hoặc giá thấp, rồi vỗ cả hai mặt bằng lòng bàn tay và đầu ngón. Vì vỗ bằng tay, tiếng trống cơm mềm và "ấm" hơn nhiều so với trống đánh dùi.

Vì sao phải đắp cơm lên mặt trống

Đây là chi tiết thú vị nhất. Một tấm da căng trơn thường cho tiếng có nhiều "tạp âm" — các bội âm lộn xộn, nghe không ra cao độ rõ. Khi đắp thêm một khối nhỏ có trọng lượng vào chính giữa mặt da, cách mặt da rung thay đổi:

• Tiếng trầm xuống và có cao độ rõ hơn, nghe "tròn" như có nốt.
• Các bội âm khó chịu bị dập bớt, tiếng ngân dài hơn.
• Người chơi có thể đắp dày, mỏng để chỉnh độ cao cho hợp với dàn nhạc.

Cơm nguội nghiền dẻo, bám tốt vào da, dễ làm, dễ bỏ ra — vì vậy được chọn. Nhược điểm là cơm khô rất nhanh, nứt và bong, tiếng trống đổi theo, nên trước mỗi buổi diễn người chơi phải đắp lại.

Không chỉ người Việt nghĩ ra cách này

Kỹ thuật đắp chất dẻo lên mặt trống có ở nhiều nơi tại Nam Á và Đông Nam Á. Trống mridangam ở miền Nam Ấn Độ được đắp bột ướt lên mặt trầm trước khi chơi; trống tabla có một lớp bột đen gắn cố định trên mặt. Một số trống hai mặt nằm ngang ở Campuchia, Thái Lan cũng có tục đắp bột. Điều đó cho thấy các dân tộc khác nhau đã tự tìm ra cùng một giải pháp âm học cho tấm da căng.

Trống cơm trong ca dao và dân ca

Câu ca dao nổi tiếng:

Tình bằng có cái trống cơm
Khen ai khéo vỗ ấy mấy bông mà nên

Bài này được hát thành dân ca quan họ Bắc Ninh với tên "Trống cơm", có điệp khúc "một bầy tang tình con nhện" rất nhiều người thuộc. Ở đây "vỗ" là động từ đúng với trống cơm — người ta vỗ chứ không đánh. "Mấy bông" có nhiều cách hiểu; phổ biến nhất là chỉ những tiếng trống vỗ đẹp, tròn như nở hoa.

Người nghiên cứu văn học dân gian thường đọc bài ca dao này như một lời tỏ tình: khen tiếng trống là khen người vỗ trống. Trống cơm vì vậy mang thêm nghĩa biểu tượng của sự khéo tay và tình cảm.

Trống cơm trong các dàn nhạc

Dàn bát âm là nơi trống cơm sống bền nhất. "Bát âm" là tám chất liệu làm nhạc cụ theo quan niệm cổ (tơ, trúc, kim, thạch, thổ, mộc, cách, bào); trống thuộc nhóm "cách" — da.

Cách vỗ trống cơm cơ bản

Người mới học trống cơm thường được dạy mấy kiểu tiếng:

1. Vỗ giữa mặt bằng cả lòng bàn tay: tiếng trầm, tròn, ngân.
2. Vỗ mép bằng đầu ngón: tiếng sáng, ngắn.
3. Vỗ rồi giữ tay trên mặt: tiếng tắt nhanh, gọn — dùng để chặn nhịp.
4. Hai tay luân phiên hai mặt: một mặt trầm, một mặt cao, tạo nhịp hỏi – đáp.

Điểm khó là giữ cổ tay mềm. Vỗ cứng tay thì đau tay mà tiếng lại chát.

Góc nhìn hôm nay

Trống cơm thật ít còn trong đời sống hằng ngày; phần lớn chỉ gặp trong dàn nhạc lễ, nhà hát và các buổi biểu diễn nhạc cụ dân tộc. Nhiều dàn nhạc hiện đại thay cơm bằng các chất dẻo bền hơn hoặc làm mặt trống sẵn có điểm nặng ở giữa. Muốn thấy trống cơm tận mắt, có thể tìm ở:

• Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và các khu trưng bày nhạc cụ dân tộc.
• Các buổi diễn của nhà hát nhạc cụ dân tộc, nhà hát truyền thống cung đình Huế.
• Đám cưới, lễ cúng ở nông thôn còn mời phường bát âm.

Lần tới nghe bài "Trống cơm", thử để ý xem bản phối có dùng tiếng trống vỗ tay hay không — nhiều bản chỉ dùng đàn, quên mất chính chiếc trống làm nên tên bài.