Da làm mặt trống phải qua ba bước chính: chọn da (da trâu cho trống lớn, da bò, da dê cho trống vừa và nhỏ), xử lý tách lông và cạo sạch lớp mỡ, thịt, rồi căng phơi cho khô đều. Khác với thuộc da làm giày dép, da trống không được làm mềm hoàn toàn mà giữ ở dạng da sống khô (gọi nôm là da bò khô, da trâu khô) — cứng, giòn tiếng, co mạnh khi khô. Chính độ co ấy tạo ra lực căng cho mặt trống.
Da trâu, da bò, da dê: dùng cho trống nào
| Loại da | Đặc điểm | Thường dùng cho |
|---|---|---|
| Da trâu | Dày, dai, chịu dùi lớn đánh mạnh; tiếng trầm, ấm | Trống cái đình chùa, trống hội cỡ lớn |
| Da bò | Mỏng hơn da trâu, đều hơn; tiếng sáng hơn | Trống trường, trống lân, trống vừa |
| Da dê | Mỏng, nhẹ, tiếng cao, đanh | Trống nhỏ cầm tay, trống vỗ, một số trống dân tộc |
| Mặt nhựa (hiện đại) | Không phải da; ổn định theo thời tiết | Trống biểu diễn, trống đội nghi thức, bộ trống jazz |
Một tấm da trâu lớn chỉ đủ cho một hoặc hai mặt trống cỡ lớn. Trống cực to bị giới hạn bởi chính kích thước con trâu: không có tấm da liền đủ rộng thì không làm được mặt trống liền.
Vị trí trên tấm da
Ngay trên một tấm da, độ dày cũng khác nhau: da phần lưng và vai dày, da bụng mỏng. Thợ giỏi cắt mặt trống ở vùng da đều nhất, để phần dày làm trống to, phần mỏng làm trống nhỏ. Một mặt trống mà nửa dày nửa mỏng sẽ rung lệch, tiếng không tròn.
Các bước xử lý da
- Làm sạch ban đầu: da tươi mua từ lò mổ được rửa sạch máu, cắt bỏ phần rìa xấu.
- Ngâm để tách lông: da được ngâm nước, ở nhiều nơi có pha vôi, vài ngày cho chân lông lỏng ra. Thời gian ngâm tuỳ thời tiết — trời nóng nhanh, trời lạnh lâu.
- Cạo lông và mỡ: căng da trên cầu gỗ cong hoặc khung, dùng dao cạo sạch lông mặt ngoài, lớp mỡ và thịt mặt trong. Đây là công đoạn nặng nhọc, tốn công nhất.
- Cạo đều độ dày: thợ tiếp tục lạng mỏng những chỗ dày quá, sao cho cả tấm đều nhau.
- Căng phơi: căng da trên khung hoặc đóng xuống nền, phơi khô dưới nắng. Da khô trở nên cứng, màu vàng đục hoặc trong mờ.
- Cất giữ: da khô cuộn hoặc xếp phẳng, cất nơi khô ráo, tránh chuột, mối. Khi cần làm trống mới đem ngâm lại cho mềm.
Vì sao da sống khô lại hợp làm trống
Da thuộc làm đồ da (giày, túi) được xử lý bằng chất thuộc để mềm, dẻo, không co. Da trống thì ngược lại: người ta cần nó co thật mạnh. Khi tấm da ướt được căng lên tang rồi khô đi, các sợi collagen trong da co lại, kéo căng mặt trống như một tấm màng. Độ căng ấy đủ lớn để trống ngân vang khi bị đánh.
Cũng vì vậy, da trống rất nhạy với độ ẩm: ẩm thì da hút nước, giãn ra, trống chùng tiếng; khô thì da co, trống căng hơn. Người làm trống nói "trống theo trời" là vì thế.
Những lỗi da thường gặp
- Da quá mỏng một chỗ: dễ rách khi căng hoặc sau thời gian đánh.
- Da còn mỡ: lâu ngày có mùi, dễ mốc, tiếng đục.
- Da phơi không đều: chỗ khô chỗ ẩm, co không đều, mặt trống bị nhăn.
- Da có vết thương, vết xước sâu từ con vật: chỗ yếu, dễ nứt khi căng mạnh.
Vệ sinh và môi trường
Xử lý da tươi tạo ra mùi và nước thải. Các cơ sở làm trống ở làng nghề hiện nay thường mua da đã qua sơ chế từ nơi chuyên làm, hoặc phải có chỗ xử lý riêng, xa khu dân cư. Người tò mò muốn tự thử làm trống nhỏ ở nhà nên mua da dê, da bò đã sơ chế khô, thay vì tự xử lý da tươi.
Mặt trống nhựa có thay thế được da không
Từ giữa thế kỷ 20, mặt trống bằng màng nhựa polyester ra đời và nhanh chóng thay da trong bộ trống jazz, trống diễu hành. Ưu điểm: không sợ ẩm, tiếng ổn định, rẻ và dễ thay. Ở Việt Nam, mặt nhựa cũng dùng nhiều cho trống đội nghi thức, trống biểu diễn.
Tuy vậy, trống đình, trống chùa, trống hội truyền thống vẫn dùng da. Tiếng da trâu có độ ấm, độ rền mà mặt nhựa khó có, và với nhiều làng, trống da là một phần của lễ nghi.
Góc nhìn hôm nay
Nếu đi thăm làng trống, có thể thấy những tấm da trâu khô phơi trên khung tre, trông như những tấm giấy da lớn màu vàng nhạt. Hỏi người thợ cách phân biệt da tốt, da xấu sẽ nhận được những bài học chỉ có ở nghề: nhìn độ trong, gõ nghe tiếng, sờ độ đều.
Câu hỏi thường gặp
Mặt trống làm bằng da gì?
Trống lớn thường dùng da trâu, trống vừa dùng da bò, trống nhỏ cầm tay dùng da dê. Trống biểu diễn hiện đại nhiều khi dùng mặt nhựa polyester.
Da trống có phải là da thuộc không?
Không hẳn. Da trống là da sống được làm sạch và phơi khô, không qua thuộc mềm như da làm giày dép. Nhờ vậy da co mạnh khi khô, tạo lực căng cho mặt trống.
Vì sao trống dùng da trâu cho tiếng trầm?
Da trâu dày và nặng hơn da bò, da dê, nên rung chậm hơn và cho tiếng trầm, ấm. Da trâu cũng chịu được dùi lớn đánh mạnh trong thời gian dài.
Vì sao trống bị chùng khi trời ẩm?
Da trống hút hơi nước khi trời ẩm, giãn ra làm mặt trống bớt căng nên tiếng bẹt. Khi trời khô, da co lại và trống căng trở lại.
Mặt trống nhựa có tốt hơn da không?
Mặt nhựa ổn định theo thời tiết, rẻ và dễ thay nên hợp cho trống biểu diễn. Da cho tiếng ấm và rền đặc trưng, nên trống truyền thống vẫn dùng da.