Lễ hội Katê và tiếng trống Chăm ở đền tháp Pô Klong Garai

Katê là lễ hội lớn nhất trong năm của cộng đồng Chăm theo đạo Bà-la-môn (Chăm Ahier) ở vùng Ninh Thuận – Bình Thuận cũ (nay thuộc Khánh Hoà và Lâm Đồng), diễn ra vào tháng 7 lịch Chăm, thường rơi vào khoảng tháng 9 hoặc tháng 10 dương lịch. Trong lễ, tiếng trống Ghinăng, Paranưng và kèn Saranai vang suốt từ đền tháp tới làng, đến từng gia đình — vừa là nhạc nghi lễ mời thần, vừa là nhạc cho các điệu múa và không khí hội của cả cộng đồng.

Katê: lễ tưởng nhớ thần và tổ tiên

Katê là dịp người Chăm tưởng nhớ các vị thần, vua chúa được thờ ở đền tháp (như Pô Klong Garai, Pô Rômê) và tổ tiên dòng họ. Lễ hội thường được mô tả theo ba cấp, diễn ra trong khoảng ba ngày:

Trình tự cụ thể có thể khác nhau giữa các làng, và việc tổ chức ngày nay có thêm phần văn nghệ, giao lưu.

Lễ rước y trang và tiếng trống

Một nghi lễ đặc sắc của Katê là rước y trang (y phục) của thần từ nơi cất giữ về đền tháp. Theo nhiều tài liệu, y trang của một số vị thần được người Raglai giữ, và người Chăm tới rước về — một chi tiết cho thấy mối quan hệ lâu đời giữa hai cộng đồng. Đoàn rước đi trong tiếng trống Ghinăng, kèn Saranai, có lọng che, có người múa.

Bộ ba nhạc cụ trong Katê

• Trống Ghinăng: trống hai mặt thân dài, đánh dùi và vỗ tay, giữ khung nhịp nghi lễ.
• Trống Paranưng: trống một mặt vỗ tay, nhịp hoa mỹ, đi cùng múa.
• Kèn Saranai: giai điệu chói, ngân dài trên nền trống.

Cấu tạo và cách chơi của hai loại trống đã được giới thiệu ở bài về trống Paranưng và Ghinăng. Trong Katê, điểm đáng chú ý là nhạc nghi lễ và nhạc hội đan xen: có những bài chỉ được đánh trong nghi thức ở tháp, do người được học bài bản thực hiện; có những bài để múa, để vui, ai cũng có thể hoà vào.

Múa trong lễ Katê

Tiếng trống đi cùng nhiều điệu múa:

• Múa nghi lễ: do những người hành lễ thực hiện trong tháp, động tác chậm, trang nghiêm.
• Múa quạt: các thiếu nữ Chăm múa với quạt, nhịp trống nhẹ nhàng, uyển chuyển.
• Múa đội nước: thiếu nữ đội bình gốm trên đầu, bước theo nhịp trống — gợi hình ảnh người phụ nữ Chăm đi lấy nước.

Khi lễ ở tháp kết thúc, sân tháp thường trở thành nơi cả cộng đồng múa hát trong tiếng trống, rất đông vui.

Katê và lịch Chăm

Người Chăm dùng lịch riêng (lịch Sakawi), nên ngày Katê theo dương lịch thay đổi mỗi năm. Muốn dự lễ, cần xem thông báo của địa phương hoặc ban tổ chức trước mỗi năm. Ngoài Katê, người Chăm Bà-la-môn còn có nhiều lễ khác trong năm; cộng đồng Chăm Bàni có lễ Ramưwan riêng.

Dự lễ Katê: phép lịch sự

1. Trang phục kín đáo khi vào khu vực đền tháp.
2. Không vào bên trong tháp khi đang làm lễ nếu không được phép.
3. Hỏi trước khi chụp ảnh người hành lễ, chức sắc; không dùng đèn flash vào nghi lễ.
4. Không chạm vào nhạc cụ nghi lễ, nhất là trống Ghinăng đang dùng trong tháp.
5. Khi được mời vào nhà trong ngày lễ gia đình, có thể mang theo chút quà nhỏ, giữ thái độ tôn trọng.

Katê hôm nay

Lễ Katê được ghi vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Ngày nay, bên cạnh phần lễ của cộng đồng, có thêm các hoạt động văn hoá, thể thao, triển lãm, thu hút đông du khách. Điều này giúp nhiều người biết tới văn hoá Chăm, nhưng cũng đặt ra yêu cầu giữ cho phần nghi lễ không bị biến thành trình diễn. Người đi xem có thể góp phần bằng cách cư xử như một người khách được mời, không phải người xem biểu diễn.

Góc nhìn hôm nay

Nếu dự Katê, hãy dành thời gian ở lại tới chiều để nghe trống trong không khí hội ở sân tháp, sau đó ghé làng gốm Bàu Trúc gần đó. Đọc trước về văn hoá Champa, ghé Bảo tàng Điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng, sẽ giúp hiểu những gì diễn ra trong lễ sâu hơn nhiều.

Âm thanh của một ngày Katê

Từ sáng sớm, tiếng kèn Saranai và trống Ghinăng đã vang trên đường rước. Tới tháp, nhạc chuyển sang những bài nghi lễ chậm, trang nghiêm, xen với lời tụng của các vị chức sắc. Buổi chiều, khi nghi lễ xong, sân tháp đổi không khí: trống Paranưng vỗ rộn, các nhóm múa nối nhau, người già người trẻ cùng vỗ tay theo nhịp. Đêm về làng, tiếng trống còn vang trong những cuộc sum họp gia đình. Cả một ngày lễ được dệt bằng các lớp nhịp khác nhau.