Ở chùa Việt, trống và chuông thường đi thành cặp: lầu chuông và lầu trống (hoặc gác chuông có treo trống) đặt hai bên, chuông trống được đánh vào giờ công phu, giờ lễ và các đại lễ. "Chuông trống Bát Nhã" là cách đánh chuông và trống xen kẽ trong những nghi lễ lớn như khai mạc đại lễ, lễ Phật đản, lễ cung nghinh chư tôn đức, mang ý nghĩa thức tỉnh và báo hiệu sự trang nghiêm. Tiếng trống chùa vì vậy khác hẳn trống hội: không để thúc giục, mà để lắng lại.
Lầu chuông, lầu trống
Nhiều chùa ở miền Bắc có gác chuông ngay trên cổng tam quan; chùa lớn có lầu chuông và lầu trống riêng, đối xứng hai bên sân. Ở các chùa miền Trung và miền Nam, lầu chuông bên phải, lầu trống bên trái (nhìn từ chính điện ra) là bố cục thường gặp, dù không phải chùa nào cũng theo đúng như vậy.
| Vật | Đặc điểm | Ý nghĩa thường được giải thích |
|---|---|---|
| Đại hồng chung (chuông lớn) | Chuông đồng lớn, đánh bằng chày gỗ treo | Tiếng chuông thức tỉnh, cầu siêu, thấu tới mọi cõi |
| Trống chùa | Trống da lớn trên giá, tang sơn son | Tiếng trống báo hiệu, giữ nhịp, thức tỉnh người tu |
| Chuông gia trì (chuông nhỏ) | Chuông nhỏ đặt trên bàn kinh | Điểm nhịp tụng kinh |
| Mõ | Mõ gỗ hình cá | Giữ nhịp tụng kinh |
Tiếng trống trong sinh hoạt hằng ngày của chùa
Ở nhiều tự viện, đặc biệt các chùa giữ nếp thiền môn chặt, chuông trống báo giờ sinh hoạt: công phu khuya, công phu chiều, giờ thọ trai. Có câu Hán Việt "thần chung mộ cổ" (chuông sớm, trống chiều) dùng trong văn chương để chỉ nhịp sống chốn thiền môn. Việc đánh chuông, đánh trống vào lúc nào, bao nhiêu tiếng tuỳ theo truyền thống của từng hệ phái, từng chùa.
Người đánh chuông, trống trong chùa thường đọc kệ (bài kệ ngắn) trước hoặc trong khi đánh, với tâm nguyện cầu cho chúng sinh được an lạc. Vì vậy tiếng chuông trống ở chùa được xem là một phần của tu tập, không chỉ là hiệu lệnh.
Chuông trống Bát Nhã là gì
"Bát Nhã" (Prajñā) trong Phật giáo nghĩa là trí tuệ. Chuông trống Bát Nhã là cách đánh chuông và trống xen kẽ, phối hợp với nhau trong những dịp trọng đại của chùa:
- Khai mạc đại lễ, lễ Phật đản, lễ Vu lan.
- Cung nghinh chư tôn đức, thượng toạ về chùa.
- Lễ khánh thành, lễ an vị Phật.
- Lễ khai đàn truyền giới.
Thông thường, chuông và trống được đánh luân phiên, có khi bắt đầu bằng những tiếng thưa rồi mau dần, lặp lại theo số hồi mà truyền thống của chùa quy định. Cách đánh cụ thể — bắt đầu bằng chuông hay trống, mấy hồi, mấy tiếng — khác nhau giữa các hệ phái và vùng miền, nên không có một "chuẩn" duy nhất.
Vì sao chuông và trống đi cùng nhau
Có cách giải thích rằng chuông (kim loại, tiếng ngân dài, thanh) và trống (da, tiếng trầm, ấm) bổ sung cho nhau như âm và dương, tĩnh và động. Tiếng chuông lan xa và lâu tắt, tiếng trống chắc và dứt khoát — hai tiếng xen kẽ tạo nên âm thanh vừa trang nghiêm vừa có sức thúc tỉnh.
Trống chùa khác trống đình thế nào
| Trống chùa | Trống đình | |
|---|---|---|
| Mục đích | Báo giờ tu tập, nghi lễ Phật giáo, thức tỉnh | Tế thần, khai hội, thúc các cuộc thi |
| Nhịp | Trang nghiêm, có kệ đi kèm, ít khi dồn dập kéo dài | Khoan – mau – dồn, sôi nổi trong phần hội |
| Bạn đi cùng | Đại hồng chung, chuông gia trì, mõ | Chiêng, bát âm, cờ |
| Người đánh | Tăng ni, Phật tử được phân công | Ban tế, trai đinh |
Đi chùa: nghe chuông trống cho đúng
- Không tự ý đánh chuông, trống chùa. Nếu chùa cho phép khách thỉnh chuông, hãy hỏi cách và làm nhẹ nhàng.
- Khi chuông trống Bát Nhã vang lên, nên dừng nói chuyện, đứng yên — đó là lúc nghi lễ bắt đầu.
- Không chụp ảnh bằng đèn flash vào người đang hành lễ.
- Muốn tìm hiểu, có thể hỏi các thầy, các sư cô về truyền thống chuông trống của chùa.
Góc nhìn hôm nay
Trong nhịp sống ồn ào, tiếng chuông trống chùa vào buổi chiều là một trong số ít âm thanh nhắc người ta dừng lại. Nhiều người kể rằng chỉ cần đứng ở sân chùa lúc trống chiều vang lên cũng thấy lòng lắng xuống. Lần tới đi chùa vào dịp lễ lớn, hãy đến sớm để nghe trọn một hồi chuông trống Bát Nhã.
Trống chùa được làm và giữ thế nào
Trống chùa thường là trống da trâu cỡ lớn, tang gỗ sơn son, có khi vẽ rồng mây, hoa sen, khắc tên người cúng dường và năm làm trống. Nhiều trống chùa được Phật tử công đức nhân dịp trùng tu, khánh thành. Vì treo ở lầu trống, gác chuông — nơi thoáng gió nhưng cũng hứng mưa tạt, hơi ẩm — trống chùa cần được kiểm tra da, nêm định kỳ. Ở một số chùa cổ, chiếc trống đã qua nhiều lần thay da nhưng vẫn giữ tang gốc hàng trăm năm.
Câu hỏi thường gặp
Chuông trống Bát Nhã là gì?
Là cách đánh chuông và trống xen kẽ trong các nghi lễ lớn của chùa như khai mạc đại lễ, lễ Phật đản, cung nghinh chư tôn đức. Cách đánh cụ thể khác nhau theo hệ phái và vùng miền.
Thần chung mộ cổ nghĩa là gì?
Nghĩa là chuông sớm, trống chiều. Đây là cụm từ Hán Việt trong văn chương chỉ nhịp sống chốn thiền môn.
Vì sao chùa có cả chuông và trống?
Chuông và trống bổ sung cho nhau: chuông kim loại tiếng ngân dài, trống da tiếng trầm và dứt khoát. Hai tiếng xen kẽ tạo nên âm thanh trang nghiêm và có sức thức tỉnh.
Khách đi chùa có được đánh trống không?
Không nên tự ý đánh chuông, trống chùa. Nếu chùa cho phép thỉnh chuông, nên hỏi cách và làm nhẹ nhàng, đúng hướng dẫn.
Trống chùa khác trống đình thế nào?
Trống chùa phục vụ tu tập và nghi lễ Phật giáo, nhịp trang nghiêm. Trống đình phục vụ tế thần và hội làng, có nhiều đoạn dồn dập sôi nổi.