Hội Gióng: tiếng trống chiêng ở đền Phù Đổng và đền Sóc Sơn

Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc Sơn (Hà Nội) là lễ hội tái hiện truyền thuyết Thánh Gióng đánh giặc Ân, trong đó trống, chiêng và cờ là những "nhân vật" chính: các vai ông Hiệu cờ, ông Hiệu trống, ông Hiệu chiêng điều khiển đội hình, còn tiếng trống chiêng thay cho hiệu lệnh trận mạc trong truyền thuyết. Hội Gióng được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2010.

Thánh Gióng: truyền thuyết và lễ hội

Truyền thuyết kể rằng ở làng Phù Đổng, có cậu bé lên ba chưa biết nói, khi sứ giả nhà vua đi tìm người tài đánh giặc Ân thì cất tiếng xin đi. Cậu lớn vụt lên, mặc giáp sắt, cưỡi ngựa sắt, cầm roi sắt, đánh tan giặc, rồi bay về trời ở núi Sóc. Đây là truyền thuyết thuộc thời Hùng Vương; Thánh Gióng được thờ như một trong "Tứ bất tử" của tín ngưỡng dân gian Việt.

Lễ hội Gióng không kể lại câu chuyện bằng lời mà bằng một nghi lễ – trình diễn tập thể rất quy củ, kéo dài nhiều ngày. Ở đền Phù Đổng, chính hội thường vào khoảng mùng 9 tháng 4 âm lịch; ở đền Sóc Sơn, hội diễn ra vào đầu năm, khoảng mùng 6 tháng Giêng âm lịch.

Cờ, trống, chiêng: ngôn ngữ của hội Gióng

Trong hội Gióng ở Phù Đổng, những người đóng vai được tuyển chọn kỹ và giữ mình cẩn thận trước ngày hội. Một số vai liên quan tới trống, chiêng, cờ thường được nhắc tới:

Tên vai và số người có thể khác nhau tuỳ tài liệu và tuỳ từng kỳ hội. Điều chung: trống và chiêng không chỉ là nhạc đệm mà là hiệu lệnh, đúng như vai trò của chúng trong ký ức về những cuộc đánh giặc thời xưa.

Phường Ải Lao

Trong hội Gióng còn có "phường Ải Lao" — một nhóm người đánh trống, chiêng, vừa đánh vừa múa, hát theo lối riêng. Phường Ải Lao thường được giải thích là gợi lại hình ảnh những người từ phương xa tới giúp Gióng hoặc tham gia hội, mang tiếng trống chiêng vui. Đây là phần âm nhạc đặc sắc, khác với trống hiệu lệnh của các ông Hiệu.

Diễn trận bằng tiếng trống

Một đặc điểm của hội Gióng là "diễn trận" mà không có đánh nhau thật. Các đội hình di chuyển, cờ múa, trống chiêng thúc — tất cả tượng trưng cho các trận đánh trong truyền thuyết. Người xem nghe tiếng trống dồn lên khi "trận đánh" tới cao trào, rồi chuyển sang tiếng mừng khi "thắng giặc". Đây là ví dụ hiếm có về cách người Việt dùng nhịp điệu để kể chuyện: trận đánh hiện ra trong tai trước khi hiện ra trong mắt.

Hội Gióng Sóc Sơn

Đền Sóc (Sóc Sơn) gắn với nơi Gióng bay về trời. Hội ở đây vào đầu năm, có nghi lễ rước, dâng hoa tre (những bông hoa làm từ tre được dâng thánh rồi người dự hội xin về lấy may), cùng tiếng trống chiêng đi theo đoàn rước lên núi. So với Phù Đổng, hội Sóc Sơn có không khí của lễ hội đầu xuân, nhiều người tới cầu may.

Vì sao hội Gióng được UNESCO ghi danh

Hồ sơ di sản nhấn mạnh hội Gióng là một hình thức sân khấu dân gian độc đáo, có quy mô lớn, được cộng đồng tự tổ chức và truyền lại qua nhiều thế hệ; các vai diễn được tuyển chọn theo lệ làng; lễ hội thể hiện tinh thần cộng đồng và tín ngưỡng thờ thần của cư dân châu thổ sông Hồng. Trống, chiêng, cờ là những yếu tố biểu tượng không thể tách rời.

Đi hội Gióng: lưu ý

• Xem lịch cụ thể từng năm vì ngày giờ các nghi thức có thể điều chỉnh.
• Đến sớm để thấy đội hình tập trung, nghe trống chiêng từ đầu.
• Đứng ở khu vực dành cho khách, không chen vào đội hình; nhiều vai đang trong trạng thái giữ lễ.
• Ở Sóc Sơn, việc xin hoa tre đông người, chú ý an toàn, nhất là với trẻ nhỏ và người lớn tuổi.

Góc nhìn hôm nay

Hội Gióng cho thấy trống và chiêng trong văn hoá Việt không chỉ để làm vui, mà còn là ngôn ngữ của ký ức cộng đồng. Đọc truyện Thánh Gióng trong "Lĩnh Nam chích quái" hoặc các tuyển tập truyện dân gian trước khi đi hội, rồi nghe tiếng trống chiêng ở Phù Đổng — câu chuyện sẽ sống động hơn nhiều.