Trống trong Giỗ Tổ Hùng Vương và các hội đền: rước kiệu, hát xoan

Trong Giỗ Tổ Hùng Vương (mùng 10 tháng 3 âm lịch) tại Khu di tích lịch sử Đền Hùng (Phú Thọ), tiếng trống đi cùng đám rước kiệu từ chân núi lên các đền, cùng nghi lễ dâng hương và các hoạt động hội; hình tượng trống đồng xuất hiện khắp nơi như biểu tượng của thời đại Hùng Vương. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ được UNESCO ghi danh năm 2012. Bài này nói về vai trò của trống trong Giỗ Tổ và trong các hội đền nói chung.

Giỗ Tổ Hùng Vương: phần lễ và phần hội

Lễ hội Đền Hùng diễn ra nhiều ngày quanh mùng 10 tháng 3 âm lịch. Các hoạt động chính:

Đám rước kiệu và tiếng trống

Đám rước của các làng (xã) quanh Đền Hùng là phần đẹp nhất của lễ. Đoàn rước có cờ, lọng, phường bát âm, đội trống, kiệu lễ vật (có khi là kiệu bánh chưng, bánh giầy gợi truyện Lang Liêu). Đội trống đi phía trước kiệu, nhịp trống đều và trang trọng. Đoạn đường lên núi dốc, có nhiều bậc đá; người đánh trống phải giữ nhịp vừa đủ chậm để đoàn khiêng kiệu đi vững.

Mỗi làng mang trống riêng của mình, cờ riêng, trang phục riêng. Đứng ở chân núi nhìn các đoàn rước lần lượt đi lên, nghe tiếng trống các làng nối nhau, là một trải nghiệm âm thanh rất riêng của Giỗ Tổ.

Trống đồng trong không gian Đền Hùng

Thời đại Hùng Vương theo truyền thuyết và sử truyền thống thường được gắn với văn hoá Đông Sơn về mặt khảo cổ. Vì vậy hình ảnh trống đồng hiện diện khắp không gian lễ hội: trống đồng mô phỏng cỡ lớn ở các công trình, hoa văn mặt trống trên cổng, sân, sân khấu, đồ lưu niệm. Trong phần hội, có những tiết mục biểu diễn đánh trống đồng mô phỏng, đi cùng múa mô phỏng đoàn người hoá trang lông chim trên mặt trống.

Cần nhớ: trống đồng biểu diễn ở lễ hội là trống đúc mới theo mẫu cổ. Trống Đông Sơn thật nằm trong các bảo tàng; ngay tại khu di tích có Bảo tàng Hùng Vương với hiện vật khảo cổ của vùng đất tổ.

Hát xoan và tiếng phách bên đền

Hát Xoan Phú Thọ — loại hình dân ca nghi lễ gắn với thờ cúng Hùng Vương và các thần làng — thường được biểu diễn trong dịp Giỗ Tổ. Hát xoan dùng phách và trống nhỏ: các đào vừa hát vừa gõ phách, ông trùm đánh trống giữ nhịp. Hát Xoan được UNESCO ghi danh năm 2011 vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp, năm 2017 chuyển sang danh sách đại diện.

Trống ở các hội đền khác

Không chỉ Đền Hùng, ở nhiều hội đền thờ anh hùng, thần làng, tiếng trống đều giữ vai trò trung tâm:

• Hội đền thờ danh tướng: tiếng trống trong đám rước gợi khí thế, có nơi tái hiện tích xưa bằng trống, cờ.
• Hội đền thờ Mẫu: trống, phách, đàn nguyệt trong hầu đồng, hát văn — tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ được UNESCO ghi danh năm 2016.
• Hội đền ven sông, ven biển: trống trong lễ rước nước, lễ cầu ngư.

Trống trong hát văn, hầu đồng

Hát văn (chầu văn) đi cùng nghi lễ hầu đồng có dàn nhạc gồm đàn nguyệt, trống, phách, thanh la, cảnh. Trống ở đây giữ nhịp cho hát văn và cho những điệu múa của người hầu đồng, có đoạn mau, dồn khi giá đồng múa kiếm, múa quạt. Người đánh trống phải hiểu từng giá đồng để đổi nhịp đúng lúc.

Đi Giỗ Tổ: vài lưu ý

• Ngày chính hội rất đông; nếu muốn nghe trống rước rõ, nên đến sớm hoặc chọn những ngày trước chính hội.
• Đường lên đền nhiều bậc, nên đi giày thoải mái, mang nước.
• Không chen vào đoàn rước; đứng hai bên đường, nhường lối cho kiệu.
• Ghé Bảo tàng Hùng Vương để thấy hiện vật khảo cổ thật, phân biệt với trống mô phỏng trong lễ hội.

Góc nhìn hôm nay

Giỗ Tổ Hùng Vương là ngày lễ chung của cả nước, và tiếng trống ở Đền Hùng là tiếng trống của ký ức cội nguồn. Hiểu phần nào là truyền thuyết, phần nào là khảo cổ không làm giảm ý nghĩa của ngày lễ — trái lại, giúp người đi lễ hiểu sâu hơn vì sao trống đồng trở thành biểu tượng của dân tộc.