Ở Tây Nguyên, trống lớn khoét từ một thân gỗ nguyên khối, bịt da trâu hoặc da bò, là "người dẫn đường" cho dàn cồng chiêng trong các lễ cúng bến nước, mừng lúa mới, bỏ mả; ở miền núi phía Bắc, trống gắn với lễ cấp sắc của người Dao, tang lễ của người H'Mông, điệu xoè của người Thái và trống đồng của người Mường, Lô Lô. Mỗi dân tộc dùng trống theo một nghi lễ riêng, nên muốn hiểu trống miền núi phải hiểu nghi lễ mà nó phục vụ.
Trống Tây Nguyên: thân gỗ nguyên khối
Các dân tộc Tây Nguyên như Ê Đê, M'nông, Gia Rai, Ba Na… đều có trống lớn. Người Ê Đê, M'nông thường gọi là h'gơr (nhiều cách viết khác nhau). Điểm chung:
- Tang trống: một khúc gỗ lớn, khoét rỗng ruột bằng tay — không ghép thanh như trống người Kinh. Cây gỗ được chọn kỹ, có nơi kèm nghi lễ xin phép thần rừng trước khi chặt.
- Mặt trống: da trâu hoặc da bò, có khi hai mặt khác nhau để cho hai tiếng trầm – cao.
- Cách giữ da: chốt bằng nêm gỗ, nêm tre xuyên qua da vào thân trống, hoặc chằng dây.
- Kích thước: có chiếc rất lớn, dài hơn cả người lớn, phải đặt nằm trên giá trong nhà dài hoặc nhà rông.
Với nhiều buôn làng, chiếc trống lớn là tài sản chung, được giữ trong nhà dài của người đứng đầu hoặc nhà rông, chỉ đem ra trong các dịp lễ trọng.
Trống và cồng chiêng đi cùng nhau
Ở Tây Nguyên, trống hiếm khi chơi một mình. Nó đi cùng dàn cồng chiêng, giữ nhịp nền để các chiêng đánh những nốt của mình theo đúng vòng. Có nơi người đánh trống đóng vai trò như người dẫn nhịp: trống thay đổi thì cả dàn chiêng đổi theo. Phần cồng chiêng được viết riêng ở danh mục Cồng chiêng và bộ gõ dân gian.
Trống trong lễ hội Tây Nguyên
| Dịp | Vai trò của trống |
|---|---|
| Lễ cúng bến nước | Mở lễ, đi cùng đoàn ra bến, giữ nhịp cho dàn chiêng |
| Lễ mừng lúa mới | Nhịp vui, kéo dài trong các vòng xoang quanh cây nêu |
| Lễ bỏ mả (Gia Rai, Ba Na) | Nhịp trống, chiêng kéo dài nhiều ngày đêm, tiễn người chết lần cuối |
| Lễ mừng nhà mới, đón khách quý | Trống chào, đi cùng rượu cần, múa xoang |
Tiếng trống trong lễ Tây Nguyên thường kéo dài rất lâu, có khi suốt đêm. Người đánh thay phiên nhau. Nhịp không quá nhanh nhưng bền bỉ, tạo trạng thái say sưa chung cho cả cộng đồng.
Trống của người H'Mông trong tang lễ
Ở người H'Mông, trống gắn với tang lễ. Trong đám tang truyền thống, tiếng trống và tiếng khèn đi cùng nhau; người thổi khèn vừa thổi vừa múa quanh thi hài. Theo quan niệm truyền thống, tiếng khèn và tiếng trống giúp dẫn đường cho linh hồn người chết về với tổ tiên. Vì gắn với tang lễ, trống ở nhiều nơi không được đánh tuỳ tiện ngày thường — người lạ đến bản không nên tự ý gõ thử.
Trống của người Dao trong lễ cấp sắc
Lễ cấp sắc là nghi lễ trưởng thành quan trọng của nam giới người Dao. Trong lễ, các thầy cúng dùng trống nhỏ, chuông nhạc, thanh la, cùng những điệu múa nghi lễ. Trống ở đây không để biểu diễn mà là dụng cụ hành lễ, giữ nhịp cho lời khấn và bước múa. Mỗi nhóm Dao (Dao Đỏ, Dao Tiền, Dao Quần Chẹt…) có những khác biệt trong nghi thức.
Trống của người Thái trong điệu xoè
Xoè Thái — được UNESCO ghi danh năm 2021 là "Nghệ thuật Xòe Thái" — thường có nhạc đệm của trống, chiêng, chũm choẹ, khèn bè. Trống giữ nhịp đều để vòng xoè đông người bước khớp nhau. Khác với trống Tây Nguyên trầm hùng, trống xoè nhẹ và đều, hợp với bước chân chậm rãi của vòng tròn nắm tay.
Trống đồng của người Mường và Lô Lô
Hai dân tộc này là những cộng đồng hiếm hoi ở Việt Nam còn dùng trống đồng trong nghi lễ. Người Lô Lô ở Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang) và Cao Bằng dùng trống đồng theo cặp đực – cái trong tang lễ. Người Mường dùng trống đồng trong một số nghi lễ và coi là vật thiêng. Phần trống đồng được viết riêng ở danh mục Trống đồng Đông Sơn.
Góc nhìn hôm nay
Nhiều nghi lễ truyền thống đã thưa đi, kéo theo việc trống lớn ít được đánh. Một số buôn làng vẫn giữ trống cổ; một số trống đã vào bảo tàng. Để tìm hiểu một cách tôn trọng:
- Xem các khu trưng bày của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) và Bảo tàng Đắk Lắk (Buôn Ma Thuột) — có trống, chiêng, nhà dài phục dựng.
- Đến lễ hội đúng mùa: lễ mừng lúa mới thường sau vụ thu hoạch cuối năm, lễ hội cà phê, các ngày hội văn hoá dân tộc.
- Hỏi trước khi chạm vào trống, chụp ảnh người hành lễ; trống trong nhà dài, nhà rông có thể là vật thiêng.
- Đọc các công trình dân tộc học về Tây Nguyên và miền núi phía Bắc để hiểu nghi lễ trước khi xem.
Câu hỏi thường gặp
Trống của người Ê Đê gọi là gì?
Người Ê Đê và M'nông thường gọi trống lớn là h'gơr, có nhiều cách viết khác nhau. Trống được khoét từ một thân gỗ nguyên khối, bịt da trâu hoặc da bò.
Trống Tây Nguyên khác trống của người Kinh thế nào?
Trống Tây Nguyên thường làm từ một khúc gỗ nguyên khoét rỗng, trong khi trống cái của người Kinh ghép từ nhiều thanh gỗ. Trống Tây Nguyên cũng hiếm khi chơi một mình mà luôn đi cùng dàn cồng chiêng.
Vì sao không nên tự ý đánh trống ở bản H'Mông?
Vì trong văn hoá H'Mông truyền thống, trống gắn với tang lễ và nghi thức dẫn đường cho linh hồn. Đánh trống tuỳ tiện có thể bị hiểu là điềm xấu hoặc thiếu tôn trọng.
Dân tộc nào còn dùng trống đồng?
Người Lô Lô và người Mường là hai cộng đồng còn dùng trống đồng trong một số nghi lễ. Người Lô Lô dùng trống đồng theo cặp trong tang lễ.
Xoè Thái dùng nhạc cụ gì?
Xoè Thái thường được đệm bằng trống, chiêng, chũm choẹ và khèn bè. Nghệ thuật Xòe Thái được UNESCO ghi danh năm 2021.