Paranưng và Ghinăng là hai loại trống chủ đạo của người Chăm: Ghinăng là trống hai mặt thân dài, đánh dùi một mặt và vỗ tay mặt kia; Paranưng là trống một mặt, nông như chiếc mâm, đặt trên đùi và vỗ bằng tay. Cùng với kèn Saranai, hai loại trống này làm thành bộ ba âm nhạc không thể thiếu trong các nghi lễ và lễ hội của người Chăm ở vùng Ninh Thuận – Bình Thuận cũ (nay thuộc Khánh Hoà và Lâm Đồng).
Ghinăng: trống hai mặt của nghi lễ
Ghinăng có thân gỗ hình trụ dài, hơi phình ở giữa, hai đầu bịt da. Da được giữ bằng hệ dây chằng chạy dọc thân trống — kéo dây là chỉnh được độ căng. Người đánh đặt trống nằm ngang trên đùi hoặc trên giá thấp, một tay cầm dùi đánh mặt lớn, tay kia vỗ mặt nhỏ. Hai mặt cho hai tiếng khác hẳn: mặt đánh dùi vang, trầm; mặt vỗ tay gọn, sáng.
Ghinăng thường chơi theo cặp hoặc theo nhóm, mỗi trống một bè nhịp. Khi nhiều trống cùng đánh, các bè đan vào nhau thành những lớp nhịp chồng — người nghe có cảm giác nhịp "quay vòng", lôi cuốn mà không đơn điệu.
Ghinăng trong đời sống tín ngưỡng
Ở cộng đồng Chăm theo đạo Bà-la-môn (Chăm Ahier), Ghinăng gắn với các lễ ở đền tháp và lễ cúng dòng họ. Người đánh Ghinăng trong nghi lễ là người được học bài bản, thuộc các bài trống đi theo từng nghi thức: mời thần, dâng lễ, tiễn thần. Có những bài chỉ đánh trong nghi lễ, không dùng để biểu diễn.
Paranưng: trống mặt rộng vỗ bằng tay
Paranưng có tang gỗ thấp, một mặt da căng rộng, mặt sau để hở hoặc chỉ có vành. Người chơi đặt trống trên đùi hoặc kẹp nghiêng, dùng lòng bàn tay và ngón tay vỗ. Tiếng Paranưng ấm, tròn, có thể vỗ rất nhanh với nhiều sắc thái: vỗ giữa mặt, vỗ mép, vỗ rồi chặn.
Paranưng gắn nhiều với cộng đồng Chăm Bàni và các dịp lễ hội, ca múa. Trong biểu diễn ngày nay, Paranưng thường đứng hàng đầu đội trống, đi cùng các điệu múa quạt, múa đội nước.
Bộ ba Ghinăng – Paranưng – Saranai
| Nhạc cụ | Loại | Vai trò |
|---|---|---|
| Ghinăng | Trống hai mặt, dùi và tay | Khung nhịp chính, tiếng trầm vang |
| Paranưng | Trống một mặt, vỗ tay | Nhịp hoa mỹ, tiếng ấm, linh hoạt |
| Saranai | Kèn dăm kép | Giai điệu, tiếng chói, uốn lượn liên tục |
Kèn Saranai thổi gần như không ngắt hơi (người thổi dùng kỹ thuật lấy hơi vòng), nên giai điệu chạy liền trên nền trống. Sự kết hợp ấy tạo nên âm thanh Chăm rất dễ nhận ra: nhịp trống đan xen dồn dập, tiếng kèn ngân dài phía trên.
Trong dân gian Chăm có những cách giải thích biểu tượng cho các nhạc cụ, chẳng hạn gắn Ghinăng với hình ảnh người cha, Paranưng với hình ảnh người mẹ. Cách hiểu này được kể lại trong một số cộng đồng, không phải quy ước chung cho mọi nơi.
Nhịp trống Chăm có gì riêng
Âm nhạc Chăm chịu ảnh hưởng của văn hoá Ấn Độ từ thời Champa, nhưng phát triển theo đường riêng suốt nhiều thế kỷ. Người nghe lần đầu thường nhận ra mấy điểm:
- Nhịp chồng lớp: hai ba trống đánh hai ba mẫu nhịp khác nhau cùng lúc, khớp ở những điểm mạnh.
- Nhịp không vuông: có những bài nghe như lệch đi một chút so với nhịp 2 hay 4 quen tai người Kinh — đó là cấu trúc riêng chứ không phải đánh sai.
- Tăng tốc theo nghi lễ: khi nghi lễ tới đoạn cao trào, trống mau dần, kèn gắt hơn, người múa xoay nhanh hơn.
Làm trống Chăm
Trống Chăm truyền thống làm từ gỗ khoét, da trâu, da bò hoặc da dê tuỳ loại, dây chằng làm từ da hoặc mây. Những người làm trống thường cũng là người chơi trống, hiểu tiếng mình cần. Dụng cụ đơn giản, nhưng việc chọn da, ngâm da, căng da cần kinh nghiệm để trống không bị chùng trong mùa mưa hay nứt trong mùa khô của vùng đất nắng gió.
Góc nhìn hôm nay
Âm nhạc Chăm vẫn sống trong cộng đồng: trong lễ Katê ở các tháp Pô Klong Garai, Pô Rômê, trong lễ Rija Nưgar đầu năm, trong đám cưới, lễ cúng. Ngoài ra còn có các đoàn nghệ thuật Chăm biểu diễn phục vụ du lịch và giao lưu.
Để tìm hiểu thêm:
- Ghé các làng Chăm như Bàu Trúc, Mỹ Nghiệp (gần Phan Rang – Tháp Chàm) — nơi có nghề gốm, dệt và có thể gặp người chơi trống.
- Xem Trung tâm Nghiên cứu Văn hoá Chăm và các bảo tàng ở Phan Rang, Phan Thiết, Đà Nẵng (Bảo tàng Điêu khắc Chăm).
- Nếu dự lễ, hỏi người địa phương trước khi chụp ảnh nghi thức và người hành lễ — nhiều phần nghi lễ là thiêng.
Câu hỏi thường gặp
Trống Ghinăng là gì?
Ghinăng là trống hai mặt thân dài của người Chăm, một mặt đánh bằng dùi, mặt kia vỗ bằng tay. Đây là trống chính trong nhiều nghi lễ ở đền tháp và lễ hội Katê.
Trống Paranưng khác Ghinăng thế nào?
Paranưng là trống một mặt, tang thấp như chiếc mâm, đặt trên đùi và vỗ bằng tay, tiếng ấm và linh hoạt. Ghinăng là trống hai mặt thân dài, tiếng trầm vang, giữ khung nhịp chính.
Kèn Saranai là gì?
Saranai là kèn dăm kép của người Chăm, tiếng chói và ngân dài nhờ kỹ thuật lấy hơi vòng. Saranai cùng trống Ghinăng và Paranưng tạo nên bộ ba âm nhạc Chăm tiêu biểu.
Có thể nghe trống Chăm ở đâu?
Dễ nghe nhất vào lễ Katê ở các tháp Pô Klong Garai, Pô Rômê thuộc vùng Ninh Thuận cũ, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà. Các làng Chăm và đoàn nghệ thuật Chăm cũng thường biểu diễn trong dịp lễ hội.
Nhịp trống Chăm có khó không?
Nhịp trống Chăm thường có nhiều lớp chồng lên nhau và một số cấu trúc lạ tai với người quen nhịp 2, nhịp 4. Người học thường phải nghe nhiều và học trực tiếp với nghệ nhân.