Làng trống Đọi Tam nằm dưới chân núi Đọi, vùng Duy Tiên (tỉnh Hà Nam cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình), là một trong những làng làm trống lâu đời và nổi tiếng nhất miền Bắc. Truyền thuyết địa phương gắn nghề trống của làng với lễ cày tịch điền của vua Lê Đại Hành ở núi Đọi năm 987 — sự kiện có ghi trong chính sử. Ngày nay trống Đọi Tam có mặt ở nhiều đình, chùa, trường học và đoàn lân khắp cả nước.
Núi Đọi và lễ tịch điền năm 987
Núi Đọi là ngọn núi đất nhỏ giữa đồng chiêm trũng. Trên núi có chùa Long Đọi Sơn, nơi còn tấm bia "Sùng Thiện Diên Linh" dựng năm 1121 thời Lý — một trong những tấm bia cổ quý nhất Việt Nam.
"Đại Việt sử ký toàn thư" chép năm 987, vua Lê Đại Hành (Lê Hoàn) bắt đầu cày ruộng tịch điền ở núi Đọi. Lễ tịch điền là nghi lễ nhà vua tự tay cày ruộng mở đầu mùa vụ, khuyến khích nghề nông. Sử ghi việc vua cày được một hũ vàng nhỏ ở đây.
Theo truyền thuyết của làng, lễ cày tịch điền cần trống để thúc nhịp, báo hiệu; dân Đọi Tam được giao làm trống, và nghề trống của làng có từ đó. Đây là lời kể dân gian, chưa có sử liệu xác nhận trực tiếp. Điều chắc chắn hơn là làng đã làm trống qua nhiều thế hệ và giữ được nghề tới hôm nay.
Làng trống ở vùng chiêm trũng
Đọi Tam nằm giữa vùng ruộng trũng, ngày xưa làm nông vất vả, một năm chỉ chắc một vụ. Nghề phụ như làm trống là cách người dân có thêm thu nhập lúc nông nhàn. Nguyên liệu trống — gỗ mít, da trâu, tre làm nêm — đều là thứ sẵn có ở đồng bằng Bắc Bộ. Trâu là con vật gắn với ruộng lúa, nên da trâu cũng là nguyên liệu quen.
Nhiều nhà trong làng có xưởng ngay tại sân. Khách đi qua có thể thấy tang trống xếp chồng, da trâu căng phơi trên khung, tiếng gõ thử trống vang từ sáng tới chiều — nhất là những tháng cận khai giảng và cận Tết.
Trống Đọi Tam có gì riêng
- Đủ cỡ: từ trống con cho đội trống nghi thức, trống trường, trống lân, tới trống cái cho đình, chùa.
- Tang gỗ mít, mặt da trâu, nêm tre: giữ đúng lối làm truyền thống cho trống lễ hội.
- Lên tiếng bằng tai: thợ lâu năm nổi tiếng về khả năng "chỉnh tiếng" cho trống đình theo yêu cầu của từng làng — có làng thích tiếng trầm, có làng thích tiếng vang sáng.
- Trống cỡ lớn: làng từng làm nhiều trống lớn cho các lễ hội, di tích; một số chiếc được báo chí nhắc tới.
Truyền nghề trong làng
Nghề trống Đọi Tam truyền chủ yếu theo gia đình: con cháu lớn lên cạnh xưởng, phụ việc từ nhỏ, học dần từ khâu dễ (vót nêm, chà giấy ráp, sơn) tới khâu khó (bào ván, căng da, lên tiếng). Làng thờ tổ nghề, có lễ giỗ tổ hằng năm — dịp để các gia đình làm nghề tụ họp, nhắc nhau giữ uy tín.
| Khâu | Ai thường làm |
|---|---|
| Vót nêm, sơn, đánh bóng | Người mới học, phụ nữ, trẻ phụ giúp |
| Xẻ, bào, ghép tang | Thợ có tay nghề và sức khoẻ |
| Thuộc da, căng da | Thợ chính, cần nhiều người cùng làm với trống lớn |
| Lên tiếng | Thợ cả, người có tai nghe tốt nhất |
Lễ hội tịch điền Đọi Sơn
Lễ tịch điền ở Đọi Sơn đã được phục dựng trong những năm gần đây vào dịp đầu xuân. Trong lễ có nghi thức cày ruộng, rước, và dĩ nhiên là tiếng trống — dịp mà trống của chính làng nghề được đánh trước người xem. Ai muốn xem trống Đọi Tam "làm việc" đúng chỗ của nó nên chọn dịp này.
Những thách thức của làng nghề
- Nguyên liệu: da trâu ngày càng hiếm và đắt vì đàn trâu cày giảm mạnh; gỗ mít già cũng khó kiếm hơn.
- Cạnh tranh: trống mặt nhựa, trống sản xuất hàng loạt rẻ hơn cho một số nhu cầu.
- Người trẻ: nghề vất vả, mùi da, tiếng ồn; không phải người trẻ nào cũng muốn theo.
Đổi lại, nhu cầu trống cho trường học, đoàn lân, lễ hội vẫn đều, và nhiều gia đình đã đưa máy móc vào khâu gỗ để giảm sức người.
Góc nhìn hôm nay: đến Đọi Tam thế nào
- Đọi Tam nằm ở vùng Duy Tiên, gần đường cao tốc Pháp Vân – Cầu Giẽ – Ninh Bình, đi từ Hà Nội mất khoảng hơn một giờ.
- Kết hợp leo núi Đọi, thăm chùa Long Đọi Sơn và xem bia Sùng Thiện Diên Linh.
- Hỏi trước các cơ sở để xem công đoạn căng da, lên tiếng — nên đi ngày khô ráo, khi thợ hay lên tiếng trống.
- Nếu đặt trống, nói rõ trống dùng cho việc gì (đình, trường, lân) để thợ chọn tang, chọn da và chỉnh tiếng phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Làng trống Đọi Tam ở đâu?
Làng trống Đọi Tam nằm dưới chân núi Đọi, vùng Duy Tiên, thuộc tỉnh Hà Nam cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình. Từ Hà Nội đi theo cao tốc Pháp Vân – Cầu Giẽ mất khoảng hơn một giờ.
Nghề trống Đọi Tam có từ bao giờ?
Truyền thuyết của làng gắn nghề trống với lễ cày tịch điền của vua Lê Đại Hành ở núi Đọi năm 987. Đó là lời kể dân gian; điều chắc chắn là làng đã làm trống qua nhiều thế hệ.
Lễ tịch điền là gì?
Lễ tịch điền là nghi lễ nhà vua tự tay cày ruộng mở đầu mùa vụ, khuyến khích nghề nông. Sử chép vua Lê Đại Hành cày tịch điền ở núi Đọi năm 987; lễ này được phục dựng ở Đọi Sơn vào dịp đầu xuân.
Trống Đọi Tam làm bằng gì?
Trống truyền thống của Đọi Tam có tang gỗ mít ghép, mặt da trâu hoặc da bò, giữ bằng nêm tre và sơn son. Làng làm đủ cỡ từ trống con tới trống cái đình chùa.
Chùa Long Đọi Sơn có gì đặc biệt?
Chùa nằm trên núi Đọi, còn bia Sùng Thiện Diên Linh dựng năm 1121 thời Lý, một trong những tấm bia cổ quý nhất Việt Nam.