Tang trống là thân gỗ của chiếc trống, và với trống cái truyền thống, tang thường được ghép từ nhiều tấm ván gỗ mít bào cong, xếp vòng tròn, siết đai và chốt lại thành hình thùng phình giữa. Gỗ mít được chọn vì bền, ít cong vênh, ít mối mọt, cho tiếng ấm. Hình dáng bụng trống — phình bao nhiêu, cao bao nhiêu so với mặt — quyết định trống vang dài hay ngắn, trầm hay sáng; đó là chỗ thợ giỏi khác thợ thường.
Vì sao gỗ mít
Ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ, cây mít trồng khắp vườn nhà, gỗ dễ kiếm. Nhưng không phải chỉ vì sẵn. Gỗ mít có những ưu điểm hợp với trống:
- Ít cong vênh, nứt nẻ khi đã khô — tang không bị hở theo năm tháng.
- Ít bị mối mọt hơn nhiều loại gỗ tạp.
- Dễ bào, dễ uốn theo đường cong của bụng trống.
- Cho tiếng ấm: thớ gỗ mịn, độ cứng vừa phải.
- Màu vàng đẹp, sơn son lên rất bắt.
Thợ thường chọn mít già, thân to, gỗ có lõi vàng sẫm. Ở những nơi khác hoặc cho trống rẻ hơn, người ta có thể dùng các loại gỗ khác; trống Tây Nguyên thì khoét từ thân cây rừng nguyên khối.
Hai cách làm tang: ghép ván và khoét nguyên khối
| Cách làm | Ưu điểm | Nhược điểm | Thường gặp ở |
|---|---|---|---|
| Ghép ván | Làm được trống rất to; tiết kiệm gỗ; kiểm soát được hình bụng | Cần tay nghề ghép khít; mối ghép có thể hở nếu gỗ ẩm | Trống cái, trống đình của người Kinh |
| Khoét nguyên khối | Không có mối ghép, rất bền | Cần cây to, tốn công khoét, khó làm trống cực lớn | Trống Tây Nguyên, trống nhỏ |
Các bước ghép tang
- Xẻ ván: xẻ gỗ thành tấm có chiều dài bằng chiều cao trống. Trống càng to, ván càng dày.
- Phơi khô: ván phải khô kỹ, có khi để hàng tháng. Thợ nói "gỗ chưa khô, đừng làm trống".
- Bào cong: mỗi tấm ván được bào theo dưỡng (mẫu) để có đường cong phình ở giữa, thu ở hai đầu. Hai mép ván bào xiên một góc để khi ghép vòng thì khít nhau.
- Ghép vòng: dựng các tấm ván thành vòng tròn, dùng đai tạm (vòng sắt hoặc vòng tre) siết từ ngoài. Tuỳ cơ sở, mép ván có thể được chốt gỗ hoặc gắn keo.
- Chuốt: bào phẳng mặt ngoài cho tròn đều, bào mặt trong cho nhẵn, sửa hai miệng trống cho phẳng để da áp đều.
- Đai cố định: một số trống giữ đai lâu dài (đai sắt, đai mây) để tang chắc thêm.
Cái khó của việc tính đường cong
Mỗi tấm ván phải cong giống hệt nhau, góc xiên ở mép giống hệt nhau, thì khi ghép mới tròn. Số ván càng nhiều, sai số nhỏ ở mỗi tấm càng cộng dồn. Thợ lâu năm thường có bộ dưỡng riêng cho từng cỡ trống, coi như bí quyết của nhà.
Hình bụng trống ảnh hưởng tới tiếng thế nào
Tang trống không chỉ là cái khung giữ da. Nó là buồng cộng hưởng: khi mặt da rung, không khí trong lòng trống rung theo, thoát ra và tạo độ vang.
- Tang cao, lòng sâu: tiếng trầm hơn, vang dài hơn — hợp với trống cái đình.
- Tang thấp, lòng nông: tiếng gọn, ngắn — hợp với trống lân, trống cần đánh nhanh.
- Bụng phình nhiều: tiếng tròn, ấm.
- Thành tang dày, gỗ cứng: phản xạ âm tốt, tiếng chắc; thành mỏng thì tiếng "mỏng" hơn.
Đây là kiến thức thợ tích luỹ bằng kinh nghiệm hơn là công thức. Hai chiếc trống cùng đường kính mặt nhưng tang khác nhau có thể cho hai tiếng khác hẳn.
Nêm tre và mép tang
Mép miệng tang là nơi da tì vào và nơi đóng nêm tre giữ da. Mép phải đủ dày để nêm cắm chắc, được bào tròn nhẹ để không cắt vào da khi trống bị đánh mạnh. Nêm tre được vót từ tre già, phơi khô, đóng thành hàng đều quanh miệng trống — nhìn kỹ một chiếc trống cái, sẽ thấy cả trăm chiếc nêm nhỏ xếp vòng.
Sơn và trang trí tang
Sau khi căng da xong, tang được sơn. Trống đình, trống chùa thường sơn son (đỏ) bằng sơn ta hoặc sơn công nghiệp, có khi vẽ rồng, mây, hoa sen, hoặc chữ Hán ghi năm làm trống và tên làng. Lớp sơn vừa đẹp vừa bảo vệ gỗ khỏi ẩm và mối.
Góc nhìn hôm nay
Ngày nay nhiều cơ sở dùng máy cưa, máy bào cho khâu xẻ và chuốt, giúp làm nhanh hơn và đều hơn. Nhưng việc chọn gỗ, phơi gỗ, tính đường cong vẫn dựa vào người thợ. Khi đi chùa, đình, thử nhìn kỹ tang trống: đếm số ván ghép, xem hàng nêm tre, tìm dòng chữ ghi năm làm trống — nhiều chiếc trống mang cả lịch sử của làng.
Câu hỏi thường gặp
Tang trống là gì?
Tang trống là thân gỗ của chiếc trống, nơi căng da hai đầu. Tang vừa là khung giữ da vừa là buồng cộng hưởng tạo độ vang.
Vì sao trống thường làm bằng gỗ mít?
Gỗ mít ít cong vênh, ít mối mọt, dễ bào uốn và cho tiếng ấm. Cây mít cũng phổ biến ở vùng làng trống miền Bắc và miền Trung.
Tang trống ghép bao nhiêu tấm ván?
Số ván phụ thuộc kích thước trống và bề rộng mỗi tấm, trống càng to càng nhiều ván. Mỗi cơ sở có cách tính riêng, không có con số chung.
Tang trống cao hay thấp thì tiếng khác nhau thế nào?
Tang cao, lòng sâu cho tiếng trầm và vang dài, hợp với trống cái đình. Tang thấp cho tiếng gọn, hợp với trống lân hay trống cần đánh nhanh.
Trống Tây Nguyên làm tang thế nào?
Trống Tây Nguyên thường khoét rỗng từ một khúc gỗ rừng nguyên khối, không ghép ván. Cách này bền nhưng cần cây to và tốn công khoét.