Tempo là tốc độ của bản nhạc, thường đo bằng BPM (beats per minute — số phách mỗi phút): 60 BPM là một phách mỗi giây, 120 BPM là hai phách mỗi giây. Nhạc chậm như ru, ballad thường khoảng 60–80 BPM, phần lớn nhạc pop, nhảy khoảng 100–130 BPM, còn nhạc rất nhanh có thể vượt 160 BPM. Bản nhạc cổ điển phương Tây còn ghi tempo bằng các từ tiếng Ý như largo, andante, allegro, presto. Bạn có thể tự đo BPM của một bài chỉ bằng cách gõ theo và đếm trong 15 giây.
BPM: con số dễ hiểu nhất
| BPM | Cảm giác | Thường gặp ở |
|---|---|---|
| 40–60 | Rất chậm, trang nghiêm | Nhạc tang lễ, đoạn chậm nhạc cổ điển |
| 60–80 | Chậm, thư thái | Ru con, ballad, nhạc thiền |
| 80–100 | Vừa phải, đi bộ thong thả | Nhiều bài pop, hip hop, reggae |
| 100–130 | Hăng hái, muốn nhún nhảy | Pop, nhạc nhảy, hành khúc (khoảng 110–120) |
| 130–160 | Nhanh, sôi nổi | Nhạc dance, rock nhanh, punk |
| Trên 160 | Rất nhanh | Một số thể loại nhạc điện tử, metal; đoạn "dồn" của trống hội |
Các con số chỉ là tham khảo. Cùng một thể loại có thể có bài chậm, bài nhanh. Điều thú vị là cảm giác "nhanh – chậm" không chỉ phụ thuộc BPM: một bài 70 BPM với tiết tấu dày đặc có thể nghe "bận rộn" hơn một bài 120 BPM thưa nốt.
Các thuật ngữ tiếng Ý
Từ thế kỷ 17–18, nhạc phương Tây ghi tốc độ bằng từ ngữ, chủ yếu tiếng Ý. Một số từ phổ biến (khoảng BPM chỉ để tham khảo, không có chuẩn cố định):
| Thuật ngữ | Nghĩa | Khoảng tham khảo |
|---|---|---|
| Largo | Rộng rãi, rất chậm | 40–60 |
| Adagio | Chậm, thong thả | 66–76 |
| Andante | Như đi bộ | 76–108 |
| Moderato | Vừa phải | 108–120 |
| Allegro | Nhanh, vui | 120–156 |
| Presto | Rất nhanh | 168–200 |
Ngoài ra có các chỉ dẫn thay đổi tốc độ: accelerando (nhanh dần), ritardando hay rallentando (chậm dần), a tempo (trở về tốc độ cũ).
Tự đo BPM của một bài
- Bật bài hát, gõ ngón tay hoặc chân theo phách.
- Đếm số cái gõ trong 15 giây.
- Nhân với 4 — đó là BPM gần đúng.
Ví dụ: đếm được 30 cái trong 15 giây, bài khoảng 120 BPM. Nhiều ứng dụng máy đếm nhịp có nút "tap tempo": chạm theo nhạc, máy tự tính BPM.
Bẫy "gấp đôi, chia đôi"
Hai người nghe cùng một bài có thể gõ ra hai con số: một người 70, người kia 140. Cả hai đều "đúng" — một người gõ theo phách lớn, một người gõ theo phách nhỏ. Khi trao đổi với nhau, cần thống nhất đang đếm phách nào.
Tempo và cơ thể
Con người có xu hướng cảm thấy tự nhiên với những tempo trong khoảng 100–120 BPM — gần với nhịp bước chân đi bộ nhanh. Nhiều bản hành khúc có tốc độ quanh mức này để đoàn người bước đều. Nhạc ru thì chậm, gần với nhịp thở thư giãn. Mối liên hệ giữa tempo và nhịp tim, nhịp thở được bàn trong danh mục Khoa học của nhịp điệu.
Tempo trong trống truyền thống Việt
Trống hội không có BPM ghi sẵn, nhưng tempo thay đổi rất có chủ ý:
- Khoan: tốc độ chậm, có khi co giãn tự do.
- Mau: tốc độ tăng dần — một dạng accelerando.
- Dồn: tốc độ rất nhanh, tiếng liền thành tràng.
Cách người đánh trống điều khiển tempo — tăng bao nhanh, giữ bao lâu, dứt lúc nào — là nghệ thuật chính của trống hội.
Giữ tempo: kỹ năng khó nhất của tay trống
Người mới chơi nhạc thường "chạy tempo": hồi hộp thì nhanh dần, đoạn khó thì chậm lại. Tay trống là người giữ tempo cho cả nhóm, nên kỹ năng này quan trọng bậc nhất. Cách tập phổ biến nhất là tập với máy đếm nhịp, rồi dần dần tắt bớt tiếng click để tự giữ. Bài về máy đếm nhịp trong danh mục này có hướng dẫn chi tiết.
Góc nhìn hôm nay
Lần tới nghe một bài hát yêu thích, thử đoán BPM rồi đo bằng cách đếm 15 giây. Sau vài lần, bạn sẽ bắt đầu "cảm" được con số — một kỹ năng rất hữu ích nếu bạn học nhạc, chạy bộ theo nhạc hay chỉ đơn giản là muốn hiểu vì sao bài này làm mình muốn nhảy còn bài kia làm mình muốn ngủ.
Tempo và tâm trạng
Tempo ảnh hưởng mạnh tới cảm xúc mà một bản nhạc gợi ra. Cùng một giai điệu, chơi chậm có thể nghe buồn, trang nghiêm; chơi nhanh có thể nghe vui, phấn khích. Các nhà làm phim, quảng cáo dùng điều này rất có chủ ý: nhạc nền cảnh rượt đuổi thường nhanh, cảnh chia tay thường chậm. Người tập thể dục cũng hay chọn nhạc theo tempo hợp với nhịp chạy, nhịp đạp xe. Hiểu tempo giúp bạn chọn nhạc cho đúng việc mình đang làm.
Câu hỏi thường gặp
BPM là gì?
BPM là viết tắt của beats per minute, số phách mỗi phút, dùng để đo tốc độ bản nhạc. 60 BPM là một phách mỗi giây, 120 BPM là hai phách mỗi giây.
Làm sao đo BPM của bài hát?
Gõ theo phách của bài, đếm số cái gõ trong 15 giây rồi nhân với 4. Nhiều ứng dụng máy đếm nhịp có chức năng tap tempo để đo tự động.
Allegro là nhanh hay chậm?
Allegro nghĩa là nhanh, vui, thường khoảng 120–156 BPM theo tham khảo. Các thuật ngữ tiếng Ý không có chuẩn BPM cố định.
Nhạc pop thường bao nhiêu BPM?
Phần lớn nhạc pop, nhạc nhảy nằm trong khoảng 100–130 BPM, nhưng có nhiều bài chậm hơn hoặc nhanh hơn.
Vì sao hai người đo cùng bài ra hai BPM khác nhau?
Vì một người gõ theo phách lớn, người kia gõ theo phách nhỏ, nên con số gấp đôi hoặc chia đôi nhau. Cả hai cách đếm đều có thể đúng.