Số chỉ nhịp là hai con số viết chồng lên nhau ở đầu bản nhạc: số trên cho biết mỗi ô nhịp có mấy phách, số dưới cho biết loại nốt nào được tính là một phách (4 là nốt đen, 8 là nốt móc đơn). Vậy 2/4 là hai phách nốt đen mỗi ô, 3/4 là ba phách, 4/4 là bốn phách — phổ biến nhất; còn 6/8 có sáu nốt móc đơn mỗi ô nhưng thường được cảm như hai phách lớn, mỗi phách chia ba. Hiểu số chỉ nhịp giúp biết ngay một bài sẽ "đi" kiểu gì trước khi nghe.
Đọc số chỉ nhịp
| Số chỉ nhịp | Đọc là | Mỗi ô nhịp | Cảm giác |
|---|---|---|---|
| 2/4 | Hai bốn | 2 nốt đen | Mạnh – nhẹ; hành khúc, polka, nhiều bài thiếu nhi |
| 3/4 | Ba bốn | 3 nốt đen | Mạnh – nhẹ – nhẹ; valse, đu đưa |
| 4/4 | Bốn bốn | 4 nốt đen | Mạnh – nhẹ – vừa – nhẹ; pop, rock, phần lớn nhạc đại chúng |
| 6/8 | Sáu tám | 6 nốt móc đơn | Hai phách lớn, mỗi phách chia ba; bập bềnh, đung đưa |
| 12/8 | Mười hai tám | 12 nốt móc đơn | Bốn phách lớn, mỗi phách chia ba; blues chậm, ballad |
4/4 được dùng nhiều đến mức có ký hiệu riêng là chữ C trên khuông nhạc (gọi là "common time"); chữ C có gạch dọc chỉ 2/2.
Nhịp đơn và nhịp kép
Đây là điểm người mới hay nhầm nhất:
- Nhịp đơn (2/4, 3/4, 4/4): mỗi phách tự nhiên chia đôi. Đếm "một và hai và…".
- Nhịp kép (6/8, 9/8, 12/8): mỗi phách lớn tự nhiên chia ba. Đếm "một-và-a, hai-và-a…".
Vì thế 6/8 không phải là "3/4 gấp đôi". Cả hai đều có sáu nốt móc đơn mỗi ô, nhưng:
| 3/4 | 6/8 | |
|---|---|---|
| Cách nhóm | 3 nhóm, mỗi nhóm 2 móc đơn | 2 nhóm, mỗi nhóm 3 móc đơn |
| Đếm | MỘT và hai và ba và | MỘT-và-a HAI-và-a |
| Cảm giác | Xoay vòng ba bước | Bập bềnh hai bước dài |
Thử vỗ tay: vỗ mạnh vào số 1, 3, 5 của chuỗi sáu tiếng đều — đó là 3/4. Vỗ mạnh vào 1 và 4 — đó là 6/8. Cùng sáu tiếng, khác chỗ nhấn, khác hẳn cảm giác.
Mỗi số chỉ nhịp với người chơi trống
2/4
Trống bass ở phách 1, snare ở phách 2. Đơn giản, dứt khoát — hợp nhạc diễu hành, polka, nhiều điệu dân gian.
3/4
Trống bass ở phách 1, hi-hat hoặc snare nhẹ ở phách 2 và 3. Kiểu "bùm – chát – chát" của valse.
4/4
Trống bass ở phách 1 và 3, snare ở 2 và 4, hi-hat chia đều tám tiếng — nhịp rock cơ bản mà ai học trống cũng bắt đầu.
6/8
Hi-hat chia sáu tiếng đều, trống bass ở tiếng 1, snare ở tiếng 4. Cảm giác "đung đưa" hay gặp ở ballad, nhạc dân gian Ireland (điệu jig), một số bài hát ru.
Số chỉ nhịp và nhạc dân gian Việt
Nhạc dân gian Việt không viết bằng số chỉ nhịp; người ta học bằng tai và theo lề lối. Khi các nhà nghiên cứu ký âm lại dân ca lên khuông nhạc phương Tây, phần lớn được ghi ở 2/4 hoặc 4/4, nhưng có nhiều đoạn tự do, co giãn mà khuông nhạc khó ghi đúng. Trong cải lương, đờn ca tài tử, người ta nói "nhịp tư, nhịp tám, nhịp mười sáu, nhịp ba mươi hai" — đó là cách gọi độ dài câu nhạc theo số nhịp, khác với số chỉ nhịp kiểu phương Tây.
Bài tập nhận ra số chỉ nhịp
- Bật một bài, gõ chân theo phách.
- Thử đếm 2, 3, 4 — cách nào chữ "một" luôn rơi vào chỗ nặng nhất?
- Nghe xem trong mỗi phách, nhạc chia đôi (đếm "một và") hay chia ba (đếm "một và a")? Chia ba thì có thể là 6/8 hoặc 12/8.
- Thử với một bản valse, một bài rock, một bài hát ru để thấy khác biệt.
Góc nhìn hôm nay
Số chỉ nhịp nhìn như một phân số khô khan, nhưng thật ra nó nói về cách cơ thể ta chuyển động theo nhạc: bước đều hai chân (2/4), xoay vòng (3/4), đi vững (4/4) hay đung đưa (6/8). Lần tới thấy một bản nhạc, hãy nhìn hai con số ấy và thử đoán bài sẽ làm mình muốn chuyển động thế nào.
Đổi số chỉ nhịp giữa bài
Không phải bài nào cũng giữ một số chỉ nhịp từ đầu tới cuối. Nhiều bài pop, rock chèn một ô 2/4 giữa các ô 4/4 để câu nhạc "hụt" một chút, tạo bất ngờ; nhạc tiến bộ, nhạc phim đổi nhịp liên tục để tạo cảm giác bất ổn. Với tay trống, đổi nhịp đòi hỏi phải thuộc cấu trúc bài, đếm chắc trong đầu và báo hiệu bằng một tiếng nhấn rõ cho cả ban nhạc biết mình đang ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Số chỉ nhịp 4/4 nghĩa là gì?
4/4 nghĩa là mỗi ô nhịp có bốn phách, mỗi phách là một nốt đen. Đây là số chỉ nhịp phổ biến nhất trong nhạc pop, rock.
6/8 khác 3/4 thế nào?
Cả hai đều có sáu nốt móc đơn mỗi ô, nhưng 3/4 chia thành ba nhóm hai, còn 6/8 chia thành hai nhóm ba. 3/4 cho cảm giác xoay vòng, 6/8 cho cảm giác bập bềnh hai bước.
Số dưới trong số chỉ nhịp nghĩa là gì?
Số dưới cho biết loại nốt được tính là một phách: 4 là nốt đen, 8 là nốt móc đơn, 2 là nốt trắng.
Nhịp kép là gì?
Nhịp kép là nhịp mà mỗi phách lớn chia tự nhiên thành ba, như 6/8, 9/8, 12/8. Nhịp đơn như 2/4, 3/4, 4/4 có mỗi phách chia đôi.
Nhịp ba mươi hai trong vọng cổ có phải số chỉ nhịp không?
Không. Trong cải lương, nhịp ba mươi hai chỉ độ dài câu nhạc tính theo số nhịp, khác với số chỉ nhịp kiểu phương Tây như 2/4 hay 4/4.