Steelpan (còn gọi steel drum) là nhạc cụ gõ làm từ thùng dầu thép, mặt thùng được gò lõm xuống và chia thành nhiều ô, mỗi ô cho một nốt nhạc — ra đời ở Trinidad và Tobago trong khoảng thập niên 1930–1940. Dù mang tên "drum", về phân loại steelpan là nhạc cụ tự thân vang bằng kim loại có cao độ, gần với chuông hơn trống da. Từ những ban nhạc đường phố nghèo, steelpan trở thành biểu tượng quốc gia của Trinidad và Tobago, với những dàn steel band hàng trăm người tranh tài trong cuộc thi Panorama mỗi mùa Carnival.
Từ cấm trống tới thùng dầu
Lịch sử steelpan gắn với lịch sử người gốc Phi ở Trinidad. Cuối thế kỷ 19, chính quyền thuộc địa Anh nhiều lần hạn chế việc đánh trống da trong các lễ hội đường phố, vì lo ngại tụ tập. Người dân chuyển sang dùng ống tre gõ xuống đất và gõ vào nhau — các ban "tamboo bamboo". Đầu thế kỷ 20, họ bắt đầu gõ cả vào đồ kim loại: nắp thùng, xoong nồi, thùng rác.
Trong khoảng thập niên 1930–1940, những người chơi ở các khu phố của thủ đô Port of Spain phát hiện ra rằng gò lõm mặt thùng kim loại và chia thành từng vùng sẽ cho các nốt khác nhau. Thùng dầu 55 gallon — rất sẵn ở Trinidad, nơi có ngành dầu mỏ — trở thành vật liệu lý tưởng. Những người tiên phong thường được nhắc tới gồm Winston "Spree" Simon, Ellie Mannette và nhiều người khác; ai là người "phát minh" đầu tiên vẫn là chuyện được tranh luận, vì đây là sáng tạo tập thể của cả một thế hệ.
Steelpan được làm thế nào
- Gò lõm (sinking): dùng búa gò mặt thùng lõm xuống thành hình chiếc bát. Độ sâu tuỳ loại pan.
- Đánh dấu nốt: chia bề mặt thành các ô; ô lớn cho nốt trầm, ô nhỏ cho nốt cao.
- Tạo ô nốt: gò từ mặt sau và mặt trước để mỗi ô hơi phồng lên, tách khỏi ô bên cạnh.
- Cắt thùng: cắt thân thùng tới độ cao (gọi là "váy") phù hợp: pan cao thì váy ngắn, pan trầm thì giữ gần nguyên thùng.
- Nung: nung nóng để thép ổn định.
- Chỉnh âm (tuning): người chỉnh pan gõ từng ô bằng búa nhỏ, nghe và chỉnh cả nốt chính lẫn các bội âm. Đây là khâu khó nhất, cần tai rất tốt.
Pan thường được mạ crôm hoặc sơn để chống gỉ. Chỉnh âm định kỳ là cần thiết vì kim loại thay đổi theo thời gian và va đập.
Gia đình steelpan
| Loại pan | Âm vực | Vai trò |
|---|---|---|
| Tenor (lead) | Cao | Giai điệu chính |
| Double tenor, double second | Trung cao | Bè hoà âm, giai điệu phụ |
| Guitar, cello pan | Trung | Hợp âm, nhịp đệm |
| Bass pan | Trầm | Bè trầm; mỗi người chơi nhiều thùng gần như nguyên vẹn |
Một steel band lớn có đủ các loại pan, cộng với "engine room" — nhóm bộ gõ gồm trống jazz, chuông, lắc — giữ nhịp cho cả dàn.
Panorama và Carnival
Từ năm 1963, cuộc thi Panorama được tổ chức trong mùa Carnival ở Trinidad. Các steel band lớn, có khi hơn một trăm người chơi, trình diễn bản phối của một bài calypso hoặc soca, được chấm điểm. Nhiều ban tập luyện hàng tháng tại các "pan yard" — sân tập ngoài trời — nơi người dân đến nghe tập mỗi tối. Steelpan được chính phủ Trinidad và Tobago công nhận là nhạc cụ quốc gia.
Steelpan khác trống thế nào
- Có cao độ rõ: mỗi ô là một nốt, chơi được giai điệu và hợp âm.
- Vật liệu kim loại tự vang: không có mặt da căng.
- Dùi đầu cao su: để tiếng tròn, không chát.
Về phân loại, steelpan giống đàn phiến hay chuông hơn là trống. Nhưng về tinh thần, nó là con đẻ của truyền thống trống đường phố — một nhạc cụ sinh ra khi người ta không được phép đánh trống.
Góc nhìn hôm nay
Steelpan có mặt trong trường học ở nhiều nước, các ban nhạc cộng đồng, nhạc phim, quảng cáo. Câu chuyện của nó là một bài học thú vị: từ thùng dầu bỏ đi và một lệnh cấm, người dân đã tạo ra một nhạc cụ mới hoàn toàn trong vòng một thế hệ. Lần tới nghe tiếng steelpan "leng keng" trong một bài nhạc nhiệt đới, hãy nhớ nó từng là một thùng dầu 55 gallon.
Người chỉnh pan: nghề của đôi tai
Giống người chỉnh chiêng ở Tây Nguyên hay người lên tiếng trống ở làng trống Việt, người chỉnh steelpan (tuner) là người quan trọng bậc nhất của một steel band. Mỗi ô nốt phải đúng cao độ, đồng thời các bội âm của ô ấy phải hài hoà, nếu không cả dàn nghe sẽ "chua". Người chỉnh pan giỏi được các ban nhạc săn đón, đi chỉnh pan cho nhiều nước. Một chiếc pan tốt, được chỉnh đều đặn, có thể dùng nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Steelpan ra đời ở đâu?
Steelpan ra đời ở Trinidad và Tobago trong khoảng thập niên 1930–1940, do những người chơi nhạc đường phố ở Port of Spain sáng tạo từ thùng dầu thép.
Steelpan có phải là trống không?
Dù gọi là steel drum, steelpan về phân loại là nhạc cụ kim loại tự vang có cao độ, gần với chuông hơn trống da. Mỗi ô trên mặt pan cho một nốt.
Vì sao steelpan làm từ thùng dầu?
Trinidad có ngành dầu mỏ nên thùng dầu 55 gallon rất sẵn. Thép của thùng phù hợp để gò lõm và chỉnh thành các ô nốt.
Panorama là gì?
Panorama là cuộc thi steel band trong mùa Carnival ở Trinidad, tổ chức từ năm 1963, các ban lớn trình diễn bản phối calypso, soca.
Tamboo bamboo là gì?
Tamboo bamboo là các ban nhạc gõ ống tre ở Trinidad, ra đời khi việc đánh trống da bị hạn chế, là tiền thân của steel band.