Samulnori là lối biểu diễn bốn nhạc cụ gõ Hàn Quốc — kkwaenggwari (chiêng nhỏ), jing (chiêng lớn), janggu (trống eo hình đồng hồ cát) và buk (trống thùng) — do nghệ sĩ Kim Duk-soo và các cộng sự sáng lập năm 1978 tại Seoul. Samulnori đưa nhạc nông dân truyền thống (pungmul, nongak) từ sân làng lên sân khấu, chơi ngồi một chỗ thay vì vừa đi vừa múa. Bốn nhạc cụ thường được gắn với bốn hiện tượng thiên nhiên: sấm, gió, mưa, mây.
Bốn nhạc cụ và bốn "tiếng trời"
| Nhạc cụ | Mô tả | Thường được gắn với | Vai trò |
|---|---|---|---|
| Kkwaenggwari | Chiêng đồng nhỏ cầm tay, đánh bằng dùi cứng | Sấm | Dẫn dắt, chỉ huy, tiếng chói sắc |
| Jing | Chiêng đồng lớn, đánh bằng dùi bọc mềm | Gió | Đánh vào phách mạnh, tiếng ngân dài, "ôm" cả dàn |
| Janggu | Trống eo hai mặt; một tay dùi tre mảnh, tay kia dùi đầu tròn hoặc tay không | Mưa | Nhịp chính, nhiều sắc thái |
| Buk | Trống thùng, đánh dùi | Mây | Nền trầm, chắc |
Cách ghép bốn nhạc cụ với bốn hiện tượng thiên nhiên là quan niệm được giới thiệu rộng rãi trong các buổi diễn samulnori; nó nói lên tinh thần nông nghiệp của âm nhạc gốc — một nền âm nhạc gắn với mùa màng, trời đất.
Pungmul: cội nguồn của samulnori
Trước samulnori, ở nông thôn Hàn Quốc đã có pungmul (hay nongak — nhạc nông dân): đội nhạc gồm chiêng, trống và các nhạc cụ khác, vừa đánh vừa đi, vừa múa, trong lễ hội làng, lúc làm đồng, cầu mùa, xua đuổi điều xấu. Người chơi đội mũ có dải ruy băng dài (sangmo), xoay đầu cho dải băng vẽ vòng tròn trên không — hình ảnh đặc trưng của pungmul. Nongak được UNESCO ghi danh năm 2014.
Năm 1978: samulnori ra đời
Trong bối cảnh Hàn Quốc đô thị hoá nhanh, các truyền thống làng quê có nguy cơ mai một. Năm 1978, Kim Duk-soo cùng một số nghệ sĩ trẻ biểu diễn bốn nhạc cụ gõ của pungmul trong một buổi diễn ở nhà hát nhỏ tại Seoul — ngồi tại chỗ, tập trung hoàn toàn vào âm nhạc. Buổi diễn gây tiếng vang, tên nhóm "SamulNori" (nghĩa là "chơi bốn vật") về sau trở thành tên gọi của cả một thể loại.
Samulnori nhanh chóng được dạy rộng rãi trong trường học, câu lạc bộ, và đi biểu diễn khắp thế giới. Nó cũng được kết hợp với jazz, nhạc giao hưởng, nhạc điện tử.
Cấu trúc một bài samulnori
- Bắt đầu chậm: tiếng jing ngân, các nhạc cụ vào dần.
- Tăng tốc: kkwaenggwari dẫn dắt, nhịp mau dần, các lớp nhịp chồng lên nhau.
- Cao trào: tốc độ rất nhanh, âm lượng lớn, bốn nhạc cụ đan xen dồn dập.
- Kết: tiếng jing mạnh khép lại, đôi khi chậm dần rồi dứt.
Lối đi từ chậm tới nhanh, từ thưa tới dồn này gần gũi đến bất ngờ với lối "khoan – mau – dồn" của trống hội Việt. Nhịp samulnori thường dựa trên các chu kỳ nhịp ba (nhóm ba phách nhỏ trong mỗi phách lớn), tạo cảm giác nhún nhảy.
Janggu: trống eo của Hàn Quốc
Janggu đáng chú ý riêng. Trống có thân hình đồng hồ cát, hai mặt da khác nhau: một mặt dày cho tiếng trầm, một mặt mỏng cho tiếng cao. Người chơi dùng một dùi tre mảnh đánh mặt cao cho tiếng sắc, tay kia dùng dùi đầu tròn hoặc bàn tay cho mặt trầm. Janggu có mặt trong hầu hết các thể loại nhạc truyền thống Hàn Quốc, không chỉ samulnori.
Samulnori và trống hội Việt: một phép so sánh
| Samulnori | Trống hội Việt | |
|---|---|---|
| Gốc | Nhạc nông dân pungmul | Trống đình, hội làng |
| Nhạc cụ | Hai chiêng, hai trống | Trống cái, trống con, chiêng, chập chõa |
| Cấu trúc | Chậm – nhanh – dồn – kết | Khoan – mau – dồn |
| Sân khấu hoá | Từ 1978, rất phổ biến | Đang phát triển trong các đội trống hội hiện đại |
Câu chuyện samulnori là một gợi ý cho trống hội Việt: đưa âm nhạc làng lên sân khấu mà vẫn giữ tinh thần gốc.
Góc nhìn hôm nay
Ở Việt Nam, samulnori đôi khi xuất hiện trong các chương trình giao lưu văn hoá Hàn Quốc. Khi xem, hãy chú ý người cầm kkwaenggwari: như người đánh trống lân, đó là người dẫn dắt cả nhóm, đổi nhịp, ra hiệu. Một nhóm bốn người, bốn nhạc cụ, nhưng âm thanh có thể lấp đầy cả một nhà hát.
Học samulnori ở trường
Ở Hàn Quốc, samulnori được dạy trong nhiều trường học và câu lạc bộ thanh thiếu niên như một cách giữ văn hoá truyền thống. Lý do dễ hiểu: bốn nhạc cụ, mỗi người một vai rõ ràng, có thể bắt đầu bằng các mẫu nhịp đơn giản rồi nâng dần. Học trò học cách nghe người cầm kkwaenggwari, học cách vào – ra đúng lúc, và học cả tư thế ngồi, cách chào trước và sau buổi diễn. Âm nhạc ở đây được dạy như một nếp sinh hoạt tập thể, không chỉ như một kỹ năng cá nhân.
Câu hỏi thường gặp
Samulnori là gì?
Samulnori là lối biểu diễn bốn nhạc cụ gõ Hàn Quốc gồm kkwaenggwari, jing, janggu và buk, do Kim Duk-soo và cộng sự sáng lập năm 1978 tại Seoul.
Bốn nhạc cụ trong samulnori tượng trưng cho gì?
Theo quan niệm phổ biến, kkwaenggwari tượng trưng sấm, jing tượng trưng gió, janggu tượng trưng mưa và buk tượng trưng mây.
Pungmul là gì?
Pungmul (nongak) là nhạc nông dân truyền thống Hàn Quốc, vừa đánh chiêng trống vừa đi và múa trong lễ hội làng. Nongak được UNESCO ghi danh năm 2014.
Janggu là trống gì?
Janggu là trống eo hình đồng hồ cát của Hàn Quốc, hai mặt da khác nhau cho tiếng trầm và cao, có mặt trong hầu hết các thể loại nhạc truyền thống.
Samulnori giống trống hội Việt ở điểm nào?
Cả hai đều có gốc từ âm nhạc làng quê và đi theo cấu trúc từ chậm tới nhanh, tới dồn dập rồi kết. Samulnori đã được sân khấu hoá từ năm 1978.