Phách và sênh tiền: nhạc cụ gõ nhỏ của ca trù và nhạc cung đình

Phách là nhạc cụ gõ bằng gỗ hoặc tre dùng để giữ nhịp — nổi tiếng nhất là cỗ phách của đào nương trong ca trù; còn sênh tiền là bộ ba thanh gỗ, trong đó hai thanh có gắn những đồng tiền xu, vừa gõ vừa cọ vừa lắc để ra nhiều tiếng. Cả hai đều nhỏ, nhẹ, nhưng giữ vai trò quan trọng: phách là "xương sống" nhịp điệu của ca trù, sênh tiền là nhạc cụ màu sắc trong nhạc cung đình Huế, nhạc lễ và nhiều điệu múa dân gian.

Phách: chữ "phách" có hai nghĩa

Trong tiếng Việt, "phách" vừa là tên một nhạc cụ, vừa là một khái niệm nhịp điệu (phách mạnh, phách nhẹ, "đúng phách"). Hai nghĩa này gắn với nhau: nhạc cụ phách sinh ra để đánh dấu các phách của nhịp. Phần khái niệm nhịp và phách được viết ở danh mục Nhịp & phách; bài này nói về nhạc cụ.

Cỗ phách ca trù

Trong ca trù, đào nương vừa hát vừa gõ phách. Một cỗ phách gồm:

Đào nương cầm hai dùi gõ xuống bàn phách, tạo nên các tiếng khác nhau: tiếng của dùi đơn, tiếng của dùi kép, tiếng hai dùi cùng lúc, tiếng chặn. Phối các tiếng này theo những khổ nhịp đã định, phách ca trù tạo nên tiết tấu rất tinh tế, lúc chậm lúc dồn, quấn quýt với giọng hát và tiếng đàn đáy.

Điều khó nhất: tay gõ phách và giọng hát đi theo hai đường nhịp khác nhau mà vẫn khớp ở những điểm nhất định. Người học ca trù thường mất rất nhiều thời gian chỉ để vừa hát vừa gõ phách cho đúng.

Phách trong các loại hình khác

• Chèo: có phách gõ giữ nhịp cho làn điệu, cùng trống đế.
• Nhạc cung đình, nhạc lễ: phách gỗ (sênh phách) đánh dấu các phách chính.
• Hát xoan Phú Thọ: phách là nhạc cụ đệm quan trọng, các "đào" vừa hát vừa gõ phách. Hát Xoan được UNESCO ghi danh năm 2011 (cần bảo vệ khẩn cấp), năm 2017 được chuyển sang danh sách di sản đại diện.
• Dàn nhạc dân tộc: phách tre, phách gỗ dùng làm nhạc cụ giữ nhịp.

Sênh tiền: nhạc cụ ba trong một

Sênh tiền gồm ba thanh gỗ cứng: hai thanh dài gắn những đồng tiền xu (thường là tiền đồng có lỗ) ở hai đầu, có khi có răng cưa ở cạnh; thanh thứ ba ngắn hơn. Người chơi cầm cả bộ bằng hai tay và có thể:

1. Gõ: đập hai thanh vào nhau cho tiếng "cốc" gọn.
2. Cọ: cọ thanh này vào cạnh răng cưa của thanh kia cho tiếng rè rè liên tục.
3. Lắc: lắc để các đồng tiền va vào nhau cho tiếng xủng xẻng.

Ba kiểu tiếng phối với nhau tạo nên tiết tấu sinh động. Sênh tiền vừa là nhạc cụ, vừa là đạo cụ múa: trong múa sênh tiền, người múa vừa múa vừa gõ, động tác tay chính là nhịp nhạc.

Sênh tiền ở đâu

• Nhạc cung đình Huế và các điệu múa cung đình.
• Nhạc lễ dân gian, dàn bát âm.
• Múa sênh tiền trong lễ hội, biểu diễn văn nghệ.
• Dàn nhạc dân tộc hiện đại.

So sánh nhanh phách và sênh tiền

Tập gõ phách cơ bản

Không cần học ca trù vẫn có thể dùng hai thanh tre để tập cảm nhịp:

• Bật một bài dân ca chậm, gõ đều vào mỗi phách mạnh.
• Khi quen, gõ thêm một tiếng nhẹ vào giữa hai phách.
• Thử vừa đếm to vừa gõ, rồi bỏ đếm, chỉ nghe và gõ.

Bài tập đơn giản này chính là bước đầu của mọi người chơi bộ gõ: giữ được nhịp đều.

Góc nhìn hôm nay

Muốn nghe phách ca trù, nên tới các buổi hát của câu lạc bộ ca trù ở Hà Nội và các tỉnh phía Bắc; muốn xem sênh tiền, các chương trình Nhã nhạc và múa cung đình ở Huế là nơi tốt nhất. Hai nhạc cụ nhỏ bé này cho thấy người Việt không cần nhạc cụ to mới tạo ra nhịp điệu tinh tế.

Làm phách, làm sênh tiền

Phách và sênh tiền dễ làm hơn nhiều so với trống, nhưng vẫn cần chọn vật liệu kỹ. Gỗ phải cứng, khô, không nứt để tiếng gõ trong và gọn; tre làm phách phải già, đã phơi khô. Bàn phách ca trù được chọn sao cho tiếng gõ có độ vang vừa phải, không quá chát. Với sênh tiền, những đồng tiền gắn vào thanh gỗ xưa là tiền đồng có lỗ vuông; ngày nay nhiều bộ dùng đồng xu hoặc miếng kim loại tròn thay thế. Người chơi lâu năm thường có bộ phách, bộ sênh riêng, quen tay đến mức nhắm mắt vẫn biết chỗ gõ.