Đàn đá là bộ gõ gồm nhiều thanh đá dài ngắn khác nhau, khi gõ mỗi thanh cho một cao độ, được xem là một trong những nhạc cụ cổ nhất từng tìm thấy ở Việt Nam. Bộ đàn đá đầu tiên được giới khoa học biết tới là bộ Ndút Liêng Krắk (vùng Đắk Lắk) phát hiện năm 1949, sau đó nhiều bộ khác được tìm thấy ở Khánh Hoà, Phú Yên, Đồng Nai, Lâm Đồng… Người Raglai ở vùng Khánh Sơn (Khánh Hoà) hiện vẫn còn những nghệ nhân biết chơi đàn đá.
Đàn đá là gì
Về nguyên lý, đàn đá giống đàn phiến gỗ (xylophone): những thanh vật liệu cứng, dài ngắn, dày mỏng khác nhau, đặt hoặc treo cho rung tự do, gõ vào sẽ cho các nốt khác nhau. Điểm khác là vật liệu: đá được ghè, đẽo từ những loại đá có độ cứng và độ đồng nhất cao, cho tiếng trong và ngân. Giới nghiên cứu gọi chung loại nhạc cụ này là "lithophone" (nhạc cụ đá).
Thanh đá dài, dày thì tiếng trầm; ngắn, mỏng thì tiếng cao. Người làm đàn cổ chỉnh tiếng bằng cách ghè bớt đá ở những chỗ nhất định — một việc cần cả tai nghe lẫn kỹ năng chế tác đá.
Bộ đàn đá Ndút Liêng Krắk (1949)
Năm 1949, tại vùng Ndút Liêng Krắk thuộc Đắk Lắk, những người làm đường phát hiện một bộ thanh đá kỳ lạ. Nhà dân tộc học người Pháp Georges Condominas, khi đó đang làm việc ở Tây Nguyên, nhận ra đây là nhạc cụ. Bộ đàn gồm 11 thanh đá được đưa về Pháp nghiên cứu; năm 1951, Condominas cùng nhà nghiên cứu nhạc cụ André Schaeffner công bố kết quả, gây tiếng vang lớn trong giới khảo cổ và âm nhạc học. Bộ đàn hiện nằm trong sưu tập bảo tàng ở Paris.
Phát hiện này chứng minh cư dân cổ ở Tây Nguyên đã biết chế tác nhạc cụ đá có thang âm, một điều trước đó ít ai nghĩ tới.
Những bộ đàn đá tìm thấy về sau
| Vùng phát hiện | Ghi chú |
|---|---|
| Khánh Sơn (Khánh Hoà) | Phát hiện từ cuối thập niên 1970; vùng người Raglai còn truyền thống chơi đàn đá |
| Bình Đa (Biên Hoà, Đồng Nai) | Phát hiện cuối thập niên 1970, gắn với di chỉ khảo cổ thời tiền sử |
| Tuy An (Phú Yên cũ, nay thuộc Đắk Lắk) | Phát hiện nhiều thanh đá, được trưng bày và biểu diễn |
| Các vùng khác ở Tây Nguyên, Nam Trung Bộ | Nhiều thanh đá đơn lẻ hoặc bộ không đủ, do dân phát hiện khi làm rẫy |
Số lượng thanh trong mỗi bộ khác nhau. Có bộ đủ thanh, có bộ chỉ tìm được vài thanh rời. Nhiều thanh đá được người dân tìm thấy và giữ trong nhà, có khi dùng làm vật thiêng, trước khi các nhà nghiên cứu biết tới.
Đàn đá có từ bao giờ
Đây là câu hỏi khó. Đá không thể định tuổi bằng carbon phóng xạ như than hay xương. Các nhà nghiên cứu dựa vào bối cảnh nơi tìm thấy (có di chỉ khảo cổ đi kèm không), kỹ thuật ghè đẽo (giống công cụ đá thời kỳ nào), và so sánh. Nhiều ý kiến xếp đàn đá vào thời tiền sử, cách nay vài nghìn năm. Con số cụ thể khác nhau giữa các tài liệu, và cần hiểu là ước đoán.
Người Raglai và đàn đá hôm nay
Người Raglai sống chủ yếu ở vùng núi Khánh Hoà và Ninh Thuận cũ. Ở Khánh Sơn, một số gia đình còn giữ các thanh đá cổ và biết cách chơi. Đàn đá được đặt trên giá hoặc trên đùi, người chơi dùng dùi gỗ hoặc một viên đá nhỏ gõ vào. Bài đàn thường có nhịp chậm, tiếng trong vang giữa núi rừng.
Truyền thuyết của người Raglai có nhiều câu chuyện gắn với đàn đá, như chuyện thanh đá đuổi chim, giữ rẫy, hay tiếng đá gọi mưa. Đó là chuyện dân gian, nhưng cho thấy đàn đá gắn chặt với đời sống nương rẫy.
Khánh đá: họ hàng của đàn đá trong nhạc cung đình
Nhạc cung đình Á Đông có "khánh" — tấm đá hình thước thợ treo trên giá, gõ cho tiếng trong. Bộ khánh nhiều tấm (biên khánh) dùng trong nhạc lễ. Theo quan niệm "bát âm", khánh thuộc nhóm "thạch" (đá). Khánh đá cung đình là sản phẩm của nền văn minh khác, nhưng cùng một nguyên lý với đàn đá Tây Nguyên: dùng đá để tạo ra âm nhạc.
Góc nhìn hôm nay: xem và nghe đàn đá ở đâu
- Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội) và các bảo tàng ở Khánh Hoà, Đồng Nai, Đắk Lắk có trưng bày đàn đá.
- Khánh Sơn: có không gian trưng bày đàn đá và có dịp nghe nghệ nhân Raglai chơi.
- Dàn nhạc dân tộc: một số nhà hát, đoàn nghệ thuật đã làm đàn đá mới theo mẫu cổ và đưa vào biểu diễn.
- Nếu tình cờ thấy những thanh đá dài ghè đẽo có hình dáng lạ khi làm rẫy, hãy báo cho bảo tàng hoặc chính quyền địa phương — có thể đó là một phần của bộ đàn đá cổ.
Câu hỏi thường gặp
Đàn đá là nhạc cụ gì?
Đàn đá là bộ gõ gồm nhiều thanh đá dài ngắn khác nhau, gõ vào mỗi thanh cho một cao độ. Đây là một trong những nhạc cụ cổ nhất tìm thấy ở Việt Nam.
Bộ đàn đá đầu tiên được phát hiện ở đâu?
Bộ đàn đá đầu tiên được giới khoa học biết tới là bộ Ndút Liêng Krắk ở vùng Đắk Lắk, phát hiện năm 1949. Bộ đàn gồm 11 thanh, được Georges Condominas và André Schaeffner công bố năm 1951.
Đàn đá có từ bao giờ?
Nhiều ý kiến xếp đàn đá vào thời tiền sử, cách nay vài nghìn năm. Vì đá khó định tuổi trực tiếp nên niên đại cụ thể vẫn là ước đoán.
Ai còn chơi đàn đá?
Một số nghệ nhân người Raglai ở vùng Khánh Sơn, Khánh Hoà vẫn còn giữ và chơi đàn đá. Một số đoàn nghệ thuật cũng làm đàn đá mới theo mẫu cổ để biểu diễn.
Đàn đá khác đàn T'rưng thế nào?
Cả hai đều là bộ gõ nhiều thanh, mỗi thanh một nốt. Đàn đá làm bằng thanh đá ghè đẽo, còn đàn T'rưng làm bằng ống tre, nứa.