Chiêng Mường là dàn chiêng có núm của người Mường ở các vùng Hoà Bình, Thanh Hoá, Phú Thọ, thường gồm nhiều chiếc to nhỏ, mỗi người cầm một chiếc, đánh bằng dùi gỗ bọc vải, các tiếng đan vào nhau thành nhiều bè. Chiêng đi cùng người Mường trong lễ Tết, đám cưới, mừng nhà mới, lễ hội Khai hạ và tục "sắc bùa" chúc Tết đầu xuân. Khác với chiêng Tây Nguyên gắn nhiều với lễ cúng thần linh, chiêng Mường còn rất gần đời sống vui chơi, giao duyên của bản mường.
Người Mường và tiếng chiêng
Người Mường có quan hệ gần gũi với người Việt về ngôn ngữ và nguồn gốc, sống ở vùng trung du, miền núi phía tây đồng bằng Bắc Bộ. Trong văn hoá Mường, chiêng là tài sản quý của gia đình, dòng họ; nhà nào có bộ chiêng tốt thì được trọng. Nhiều câu nói, câu hát của người Mường gắn với chiêng, coi tiếng chiêng là tiếng của mường, của niềm vui.
Một bộ chiêng Mường gồm những gì
Bộ chiêng Mường có nhiều chiếc, từ to tới nhỏ. Số chiếc trong một bộ khác nhau tuỳ vùng, tuỳ gia đình; bộ đầy đủ thường được nhắc tới khoảng mười hai chiếc, nhưng cũng có bộ ít hơn hoặc nhiều hơn.
| Nhóm chiêng | Đặc điểm | Vai trò |
|---|---|---|
| Chiêng lớn | Đường kính to, tiếng trầm, ngân dài | Giữ nhịp nền, "đỡ" cả dàn |
| Chiêng vừa | Tiếng trung | Đánh các nốt chính của bài |
| Chiêng nhỏ | Tiếng cao, sáng | Điểm hoa, chen vào khoảng trống |
Chiêng Mường đều có núm. Người chơi cầm chiêng bằng dây treo, tay kia cầm dùi gỗ đầu bọc vải hoặc da mềm đánh vào núm. Bàn tay cầm chiêng có thể áp vào vành để chặn tiếng.
Đánh theo bè: chiêng Mường hay ở đâu
Điều làm chiêng Mường đặc biệt là lối đánh nhiều bè. Mỗi người đánh một mẫu nhịp riêng trên chiếc chiêng của mình. Ghép lại, các mẫu nhịp đan cài tạo thành giai điệu và hoà âm. Người nghe không thấy một "giai điệu chính" như hát, mà thấy một tấm dệt âm thanh nhiều lớp.
- Bè trầm của chiêng lớn đi chậm, đều, như nhịp bước.
- Bè giữa đánh các nốt tạo nên câu nhạc.
- Bè cao chen vào các khoảng lặng, làm bài chiêng sáng và rộn.
Để chơi được như vậy, người đánh chiêng phải nghe cả dàn chứ không chỉ nghe chiếc của mình. Chỉ một người vào sớm hay muộn là cả bài lệch.
Chiêng trong đời sống Mường
Tết và tục sắc bùa
Sắc bùa là tục chúc Tết đầu xuân của người Mường ở một số vùng. Đoàn sắc bùa gồm nhiều người, mang chiêng, đi từ nhà này sang nhà khác, vừa đánh chiêng vừa hát những bài chúc tụng: chúc nhà mới, chúc mùa màng, chúc gia đình đông con cháu. Chủ nhà mở cửa đón, mời rượu, đáp lễ. Tiếng chiêng sắc bùa vì thế là tiếng Tết của bản mường.
Đám cưới
Chiêng đi cùng đoàn đón dâu, đưa dâu. Có những bài chiêng riêng cho từng chặng: lên đường, tới nhà gái, trở về.
Mừng nhà mới
Làm nhà là việc lớn của người Mường. Ngày lên nhà mới, tiếng chiêng báo cho cả xóm và mời bà con đến chung vui.
Lễ hội Khai hạ
Lễ hội Khai hạ của người Mường ở Hoà Bình tổ chức vào dịp đầu năm, có nghi lễ cầu mùa, các hoạt động văn hoá, thi đấu dân gian — và không thể thiếu tiếng chiêng.
So sánh với chiêng Tây Nguyên
| Chiêng Mường | Chiêng Tây Nguyên | |
|---|---|---|
| Loại chiêng | Chủ yếu có núm | Có núm và không núm, tuỳ dân tộc |
| Bối cảnh | Tết, cưới, mừng nhà, giao duyên | Nghi lễ thần linh, lễ vòng đời, lễ mùa |
| Đi kèm | Hát, rượu, chúc tụng | Trống, múa xoang, rượu cần |
| Di sản | Di sản phi vật thể cấp quốc gia ở một số địa phương | Di sản của UNESCO |
Giữ chiêng, truyền chiêng
Cũng như ở Tây Nguyên, chiêng Mường từng bị mất mát nhiều: nhiều bộ chiêng bị bán, người biết đánh nhiều bài ít đi. Những năm gần đây, nhiều câu lạc bộ chiêng được thành lập ở các xã vùng Mường, các nghệ nhân mở lớp dạy cho thanh thiếu niên, và các lễ hội có hội thi đánh chiêng. Trường học ở vùng Mường cũng có nơi đưa chiêng vào hoạt động ngoại khoá.
Góc nhìn hôm nay
- Đi vùng Mường vào dịp Tết hoặc lễ hội Khai hạ là dịp nghe chiêng tự nhiên nhất.
- Bảo tàng Không gian văn hoá Mường (thành phố Hoà Bình cũ) là nơi trưng bày nhiều hiện vật văn hoá Mường, có chiêng.
- Khi nghe, thử chú ý chiêng lớn nhất trong dàn: nó giữ nhịp cho mọi người, giống như trống cái trong đội trống hội.
Câu hỏi thường gặp
Chiêng Mường có bao nhiêu chiếc?
Số chiếc khác nhau tuỳ vùng và tuỳ gia đình. Bộ đầy đủ thường được nhắc khoảng mười hai chiếc từ to đến nhỏ, nhưng có bộ ít hơn hoặc nhiều hơn.
Đánh chiêng theo bè là gì?
Là mỗi người đánh một mẫu nhịp riêng trên chiếc chiêng của mình, các mẫu đan cài với nhau thành giai điệu và hoà âm nhiều lớp. Người chơi phải nghe cả dàn để vào đúng lúc.
Sắc bùa là gì?
Sắc bùa là tục chúc Tết đầu xuân của người Mường ở một số vùng: đoàn người mang chiêng đi từng nhà, đánh chiêng và hát chúc tụng. Chủ nhà đón tiếp, mời rượu đáp lễ.
Chiêng Mường khác chiêng Tây Nguyên thế nào?
Chiêng Mường chủ yếu có núm, gắn nhiều với Tết, cưới, mừng nhà. Chiêng Tây Nguyên có cả loại có núm và không núm, gắn với nghi lễ thần linh và các lễ vòng đời.
Lễ hội Khai hạ là gì?
Lễ hội Khai hạ là lễ hội đầu năm của người Mường ở Hoà Bình, có nghi lễ cầu mùa và các hoạt động văn hoá, trong đó tiếng chiêng là phần không thể thiếu.