Đàn T'rưng và bộ gõ tre nứa Tây Nguyên: từ nương rẫy lên sân khấu

Đàn T'rưng là bộ gõ làm từ những ống tre, nứa dài ngắn khác nhau xếp thành hàng, mỗi ống cho một nốt, gõ bằng dùi tre — nhạc cụ gắn với người Gia Rai, Ba Na và nhiều dân tộc Tây Nguyên. Ban đầu T'rưng gắn với đời sống nương rẫy: người canh rẫy gõ cho vui, cho tiếng vang xa đuổi chim thú. Từ nửa sau thế kỷ 20, T'rưng được cải tiến, mở rộng âm vực và trở thành một trong những nhạc cụ dân tộc quen thuộc nhất trên sân khấu cả nước.

T'rưng được làm thế nào

T'rưng truyền thống chỉ cần tre, nứa và dây rừng — những thứ có sẵn quanh buôn làng.

1. Chọn ống: nứa hoặc tre già, thành ống đều, không nứt. Ống dài và to cho nốt trầm, ống ngắn và nhỏ cho nốt cao.
2. Vát miệng ống: mỗi ống được bịt một đầu bằng mắt tre, đầu kia vát một phần thân để tạo "lưỡi" rung. Chỉnh nốt bằng cách vát thêm, gọt bớt.
3. Kết dây: các ống được buộc song song bằng dây mây, dây rừng, xếp từ trầm tới cao.
4. Treo đàn: một đầu dây buộc vào cây hoặc cột, đầu kia người chơi giữ (ngồi, có khi gác bằng chân), để cả bộ ống nằm nghiêng, rung tự do.

Dùi gõ T'rưng thường làm bằng tre, đầu dùi có khi bọc cho tiếng mềm. Người chơi cầm hai dùi, có khi bốn dùi (mỗi tay hai) để đánh hoà âm.

Thang âm và tiếng T'rưng

T'rưng truyền thống thường được chỉnh theo thang năm âm, giống nhiều nhạc cụ dân gian Việt Nam và Đông Nam Á. Tiếng T'rưng trong, giòn, ngân ngắn — gợi cảm giác của nước chảy, gió qua rừng. Vì tiếng tắt nhanh, người chơi thường đánh liền tay, lặp nốt, vê để kéo dài cảm giác ngân.

Từ nương rẫy tới sân khấu

T'rưng cải tiến thường được đặt trên giá cố định, nhiều hàng ống, có thể chơi giai điệu phức tạp. Nhiều bài độc tấu T'rưng mang không khí Tây Nguyên trở nên quen thuộc với khán giả cả nước.

Bộ gõ tre nứa trong đời sống Tây Nguyên

Tre nứa là chất liệu chủ đạo của âm nhạc Tây Nguyên ngoài cồng chiêng. Bên cạnh T'rưng, người dân còn làm nhiều dụng cụ phát ra tiếng từ tre:

• Dụng cụ chạy bằng nước, bằng gió trên rẫy: ống tre đặt bên suối, nước chảy làm ống gõ vào nhau, hoặc cánh tre quay theo gió phát ra tiếng, để xua chim thú phá lúa.
• Ống tre gõ nhịp: dùng trong vui chơi, ca hát ở nhà sàn.
• K'lông pút: bộ ống tre không gõ mà "vỗ tay ra gió" — có bài riêng trong danh mục này.

Chung một điểm: những nhạc cụ này sinh ra từ đời sống lao động, từ cái rẫy, con suối, cánh rừng. Âm nhạc và công việc gắn với nhau.

T'rưng khác đàn đá và đàn phiến gỗ thế nào

Học chơi T'rưng

T'rưng là nhạc cụ khá thân thiện với người mới, nhất là trẻ em: mỗi ống một nốt rõ ràng, nhìn là thấy, gõ là ra tiếng. Một số gợi ý:

• Bắt đầu bằng một dùi mỗi tay, tập gõ đều các nốt từ trầm lên cao.
• Tập vê (gõ liên tục nhanh trên một ống) để tạo cảm giác ngân.
• Học vài bài dân ca Tây Nguyên đơn giản trước, rồi mới tới các bài độc tấu.
• Giữ đàn khô ráo; ống tre ẩm lâu ngày có thể mốc, nứt, đổi tiếng.

Góc nhìn hôm nay

Muốn nghe T'rưng ở dạng gần gốc nhất, nên tìm đến các buôn làng Gia Rai, Ba Na trong mùa lễ hội, hoặc các bảo tàng ở Pleiku, Kon Tum cũ. Muốn nghe T'rưng cải tiến, có thể tìm các buổi biểu diễn của nhà hát ca múa nhạc dân tộc. Đặt hai bản cạnh nhau sẽ thấy rõ một nhạc cụ nương rẫy đã đi đường dài thế nào để bước lên sân khấu.

Âm thanh của rẫy: vì sao tre được chọn

Tre, nứa mọc khắp Tây Nguyên, mềm khi tươi, cứng và vang khi khô. Thân tre rỗng tự nhiên — một buồng cộng hưởng có sẵn mà không cần khoét. Người dân chỉ cần chặt, phơi, vát là có nhạc cụ. Cũng vì làm dễ, mỗi người có thể tự làm cây T'rưng của mình, mỗi cây một tiếng hơi khác, mang dấu tay người làm. Sự gần gũi ấy giải thích vì sao T'rưng phổ biến trong đời sống thường ngày, từ trẻ chăn trâu tới người già ngồi chòi rẫy.