Nghề làm trống ở Việt Nam hôm nay vẫn sống nhờ những nhu cầu rất đều: trống trường, trống đội nghi thức, trống lân, trống đình chùa và trống biểu diễn; nhưng nghề đang đối mặt với ba thách thức lớn là nguyên liệu (da trâu, gỗ mít già) hiếm dần, sự cạnh tranh của trống mặt nhựa sản xuất hàng loạt, và người trẻ ít theo nghề. Các làng trống như Đọi Tam, Lâm Yên đang thích ứng bằng cách cơ giới hoá khâu gỗ, nhận sửa trống, làm thêm trống lưu niệm, nhưng giữ khâu căng da, lên tiếng bằng tay.
Ai đang mua trống
| Nhóm khách | Nhu cầu | Mùa cao điểm |
|---|---|---|
| Trường học | Trống trường, trống đội nghi thức (trống cái, trống con) | Trước khai giảng (tháng 7–8) |
| Đoàn lân, câu lạc bộ | Trống lân, thay da trống cũ | Trước Trung thu, trước Tết |
| Đình, chùa, đền, nhà thờ họ | Trống cái, trống chùa, sửa trống cổ | Trước mùa lễ hội đầu năm |
| Đoàn nghệ thuật, nhà hát | Trống chèo, tuồng, trống biểu diễn | Quanh năm |
| Khách du lịch, quà tặng | Trống nhỏ trang trí | Quanh năm, nhiều vào mùa du lịch |
Nhu cầu từ trường học và đoàn lân rất ổn định, vì mỗi năm có trống hỏng cần thay, có đội mới thành lập. Đây là "xương sống" thu nhập của nhiều cơ sở.
Thách thức 1: nguyên liệu
Đàn trâu cày ở đồng bằng giảm mạnh khi máy cày thay sức kéo. Da trâu dày, to đủ làm trống cái ngày càng hiếm. Nhiều cơ sở phải mua da từ xa, hoặc dùng da bò cho trống vừa và nhỏ, dành da trâu cho trống đình. Gỗ mít già, thân to cũng không dễ tìm như trước — vườn mít bị chặt để xây nhà, trồng cây khác.
Điều này kéo theo chuyện giá trống tăng và thời gian chờ đặt trống cái lâu hơn. Với người đặt trống, nên đặt sớm trước mùa lễ hội.
Thách thức 2: trống công nghiệp
Trống mặt nhựa, tang ép, sản xuất hàng loạt có ưu điểm rõ: rẻ, nhẹ, không sợ ẩm, giao nhanh. Với đội trống nghi thức, đội biểu diễn ngoài trời, nhiều nơi chọn loại này. Làng trống truyền thống không cạnh tranh nổi về giá ở phân khúc ấy, nên tập trung vào nơi mà trống da thủ công có lợi thế:
- Trống đình, chùa — nơi tiếng da trâu và nghi lễ quan trọng.
- Trống cỡ lớn, đặt riêng theo kích thước, tiếng.
- Sửa và phục hồi trống cũ, trống cổ.
- Trống cho đoàn nghệ thuật truyền thống cần tiếng đúng chất.
Thách thức 3: người nối nghề
Làm trống vất vả: mùi da, tiếng ồn, việc nặng, thu nhập theo mùa. Người trẻ trong làng nghề có nhiều lựa chọn khác: đi học, làm công nhân, làm dịch vụ. Một số gia đình vẫn có con cháu theo nghề, thường là những người được lớn lên cạnh xưởng và thấy được giá trị của một chiếc trống mình làm vang lên ở đình làng xa.
Khâu khó học nhất — lên tiếng — cần nhiều năm nghe và sửa. Không có trường lớp nào dạy, nên mỗi người thợ cả nghỉ hưu mà không có người kế là mất đi một kho kinh nghiệm.
Những cách thích ứng
- Cơ giới hoá khâu gỗ: máy xẻ, máy bào giúp giảm sức người, làm tang đều hơn.
- Đa dạng sản phẩm: trống nhỏ lưu niệm, trống trang trí, trống cho quán cà phê, nhà hàng theo phong cách truyền thống.
- Bán qua mạng: nhiều cơ sở nhận đặt trống qua mạng xã hội, gửi ảnh, video thử tiếng cho khách ở xa.
- Kết hợp du lịch: đón khách tham quan xưởng, cho xem căng da, đánh thử trống.
- Dịch vụ sửa trống: đi tận nơi thay da cho trống đình, trống trường.
Đặt trống: mấy điều nên biết
- Nói rõ trống dùng làm gì, đặt ở đâu (trong nhà hay ngoài trời), ai đánh (người lớn hay trẻ em).
- Hỏi rõ loại gỗ, loại da, cách giữ da (nêm tre hay đinh).
- Xin video thử tiếng trước khi nhận trống, nhất là khi đặt từ xa.
- Hỏi thợ cách giữ trống và chính sách sửa, thay da sau này.
- Không có "giá chung" cho trống: kích thước, chất liệu, độ hoàn thiện khác nhau rất xa, nên hỏi trực tiếp và so sánh.
Góc nhìn hôm nay
Mỗi chiếc trống da thủ công là sản phẩm của một chuỗi kinh nghiệm dài: người chọn gỗ, người cạo da, người căng, người nghe. Khi gõ một chiếc trống đình, ta đang nghe cả một nghề. Ghé thăm một làng trống, mua một chiếc trống nhỏ, hoặc đơn giản là kể cho con nghe chiếc trống trường được làm ra thế nào — đó là những việc nhỏ giúp nghề còn người biết tới.
Câu hỏi thường gặp
Nghề làm trống có còn không?
Có. Các làng trống như Đọi Tam, Lâm Yên vẫn làm trống quanh năm, phục vụ trường học, đoàn lân, đình chùa và đoàn nghệ thuật. Nghề có khó khăn nhưng nhu cầu vẫn đều.
Vì sao da trâu làm trống ngày càng hiếm?
Vì đàn trâu cày ở đồng bằng giảm mạnh khi máy cày thay sức kéo. Da trâu dày, to đủ làm trống cái vì vậy khó kiếm và đắt hơn trước.
Trống mặt nhựa có thay thế trống da không?
Trống mặt nhựa thay trống da ở nhiều đội nghi thức, đội biểu diễn ngoài trời vì rẻ và ổn định. Trống đình, chùa và trống nghệ thuật truyền thống vẫn ưu tiên da.
Đặt trống ở làng nghề cần lưu ý gì?
Nên nói rõ mục đích dùng, nơi đặt trống, người đánh; hỏi rõ chất liệu và xin video thử tiếng khi đặt từ xa. Nên đặt sớm trước mùa lễ hội vì trống lớn cần nhiều thời gian.
Học làm trống ở đâu?
Nghề trống chủ yếu truyền trong gia đình và theo kiểu học việc tại xưởng. Muốn học, có thể xin học việc ở các cơ sở trong làng trống, bắt đầu từ những khâu đơn giản.