Cajon là chiếc hộp gỗ mà người chơi ngồi lên và vỗ vào mặt trước để tạo tiếng trống: vỗ giữa cho tiếng trầm như trống bass, vỗ gần mép trên cho tiếng sắc như snare. Cajon có gốc từ cộng đồng người Peru gốc Phi, được ghi nhận từ khoảng thế kỷ 18–19, và từ thập niên 1970 đi vào nhạc flamenco Tây Ban Nha. Ngày nay cajon là bộ gõ quen thuộc của các buổi biểu diễn acoustic, quán cà phê, nhóm nhạc đường phố vì gọn, dễ mang và dễ học.
Cấu tạo cajon
| Bộ phận | Đặc điểm |
|---|---|
| Thân hộp | Gỗ dày (thường là gỗ dán nhiều lớp hoặc gỗ cứng) ở năm mặt |
| Mặt vỗ (tapa) | Tấm gỗ mỏng ở mặt trước, bắt vít vào thân; hai góc trên thường để lỏng hơn một chút |
| Lỗ thoát âm | Lỗ tròn ở mặt sau, giúp tiếng trầm thoát ra |
| Dây lẫy (ở cajon flamenco) | Dây lò xo hoặc dây đàn guitar căng phía sau mặt vỗ, cho tiếng rè như snare |
Cajon Peru truyền thống thường không có dây lẫy, tiếng tròn, gỗ mộc. Cajon kiểu flamenco có dây lẫy, tiếng rè sắc hơn. Nhiều cajon hiện đại có núm chỉnh để bật tắt hoặc chỉnh độ rè của dây lẫy.
Cajon đến từ đâu
"Cajón" trong tiếng Tây Ban Nha nghĩa là hộp, ngăn kéo. Theo cách kể phổ biến, những người châu Phi bị đưa sang Peru thời thuộc địa, trong bối cảnh bị hạn chế dùng trống, đã dùng những thùng gỗ đựng hàng, ngăn kéo tủ để làm nhạc cụ. Cajon gắn chặt với âm nhạc của cộng đồng Peru gốc Phi (música afroperuana), như các điệu festejo, landó. Năm 2001, chính phủ Peru công nhận cajon là di sản văn hoá quốc gia.
Cajon vào flamenco
Câu chuyện thường được kể là vào khoảng năm 1977, nghệ sĩ guitar flamenco Paco de Lucía nhận một chiếc cajon trong chuyến lưu diễn ở Peru và đưa nó vào nhóm của mình, với nghệ sĩ bộ gõ người Brazil Rubem Dantas chơi. Từ đó cajon nhanh chóng trở thành bộ gõ chuẩn của flamenco hiện đại, rồi lan ra khắp thế giới.
Các tiếng cơ bản
- Bass: vỗ cả bàn tay vào khoảng giữa mặt vỗ, hơi cao hơn giữa một chút, bật tay ra — tiếng trầm "bùm".
- Slap (tiếng sắc): vỗ các ngón tay vào gần mép trên — tiếng "tách" sắc, nhất là ở cajon có dây lẫy.
- Tiếng nhẹ (ghost note): gõ nhẹ đầu ngón tay để lấp khoảng trống giữa các tiếng chính.
Ghép bass và slap, ta có ngay nhịp pop – rock cơ bản: bass ở phách 1 và 3, slap ở phách 2 và 4 — giống trống bass và snare trong bộ trống.
Vì sao cajon phổ biến
- Gọn: một chiếc hộp, xách đi được, vừa làm ghế vừa làm trống.
- Dễ bắt đầu: vài buổi là chơi được nhịp đơn giản đệm cho guitar.
- Âm lượng vừa phải: nhỏ hơn bộ trống nhiều, hợp với quán cà phê, phòng nhỏ.
- Thay bộ trống trong ban nhạc acoustic: một người chơi cajon có thể giữ nhịp cho cả nhóm.
Tư thế chơi
- Ngồi lên cajon, mặt vỗ quay ra trước, hơi ngả hộp ra sau một chút để tay với tới mặt vỗ.
- Hai chân đặt hai bên, có thể dùng gót chân áp vào mặt vỗ để chặn tiếng trầm.
- Lưng thẳng, không cúi gập để tránh đau lưng khi chơi lâu.
- Tay thả lỏng, lực từ vai, bật tay ra sau mỗi lần vỗ.
Tự làm cajon: một dự án thủ công
Vì cấu tạo đơn giản, nhiều người tự làm cajon từ gỗ dán. Các điểm chính: thân dày cho chắc, mặt vỗ mỏng (vài mi-li-mét) cho rung tốt, lỗ thoát âm ở mặt sau, bắt vít mặt vỗ chặt ở giữa và hai góc dưới, hai góc trên lỏng hơn để có tiếng sắc khi vỗ gần mép. Đây là dự án hay cho học sinh lớn và phụ huynh, kết hợp mộc, âm học và âm nhạc — nhớ đảm bảo an toàn khi dùng dụng cụ cắt.
Góc nhìn hôm nay
Cajon có câu chuyện giống steelpan ở Trinidad: một nhạc cụ sinh ra khi người ta không được phép đánh trống, từ những đồ vật thường ngày. Lần tới thấy một người chơi cajon ở quán, hãy nhớ rằng chiếc hộp gỗ ấy mang theo một lịch sử dài của cộng đồng người gốc Phi ở Nam Mỹ.
Cajon và trống tay khác
Nếu đã quen cajon, người chơi thường dễ chuyển sang những trống tay khác như djembe hay darbuka, vì cùng nguyên lý tiếng trầm ở giữa và tiếng sắc ở mép. Ngược lại, tay trống bộ trống thường dùng cajon như một "bộ trống mini" cho các buổi diễn acoustic: tiếng bass thay trống bass, tiếng slap thay snare, thêm một chiếc lắc hoặc chuông chân là đủ cho cả nhóm. Một số người chơi còn gắn bàn đạp trống bass vào cajon để chân đánh tiếng trầm, tay rảnh cho các tiếng khác.
Câu hỏi thường gặp
Cajon là gì?
Cajon là nhạc cụ gõ hình hộp gỗ, người chơi ngồi lên và vỗ vào mặt trước để tạo tiếng trầm như trống bass và tiếng sắc như snare.
Cajon có nguồn gốc từ đâu?
Cajon có gốc từ cộng đồng người Peru gốc Phi, được ghi nhận từ khoảng thế kỷ 18–19. Peru công nhận cajon là di sản văn hoá quốc gia năm 2001.
Cajon vào nhạc flamenco khi nào?
Theo cách kể phổ biến, khoảng năm 1977 nghệ sĩ Paco de Lucía mang cajon từ Peru về và đưa vào nhóm của mình, từ đó cajon thành bộ gõ chuẩn của flamenco hiện đại.
Cajon có dây lẫy khác không có dây lẫy thế nào?
Cajon có dây lẫy cho tiếng rè sắc như snare, hợp flamenco, pop. Cajon không dây lẫy kiểu Peru truyền thống cho tiếng tròn, mộc hơn.
Học cajon có dễ không?
Cajon khá dễ bắt đầu: chỉ cần nắm tiếng bass và tiếng slap là có thể chơi nhịp đơn giản đệm cho guitar sau vài buổi tập.