Trống đồng Ngọc Lũ: chiếc trống Đông Sơn đẹp nhất và cách đọc hoa văn

Trống đồng Ngọc Lũ là chiếc trống Đông Sơn được xem là đẹp và hoàn chỉnh nhất từng được biết, phát hiện cuối thế kỷ 19 khi dân làng Ngọc Lũ (Bình Lục, tỉnh Hà Nam cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình) đắp đê. Trống có đường kính mặt khoảng 79 cm, cao khoảng 63 cm, mặt trống có ngôi sao 14 cánh và nhiều vành hoa văn kể lại đời sống, nghi lễ của người Đông Sơn. Trống được công nhận Bảo vật quốc gia trong đợt đầu tiên năm 2012 và đang trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội.

Chiếc trống được tìm thấy thế nào

Theo các ghi chép phổ biến, khoảng năm 1893–1894, dân làng Ngọc Lũ đào đất đắp đê ở bãi bồi ven sông thì gặp chiếc trống nằm sâu dưới đất. Trống được giữ ở làng một thời gian, sau đó về tay Trường Viễn Đông Bác cổ (EFEO) của Pháp vào đầu thế kỷ 20, và từ đó nằm trong sưu tập của bảo tàng ở Hà Nội. Chi tiết về năm tháng và người bán, người mua có những dị bản; điều chắc chắn là trống đã thuộc sưu tập bảo tàng từ rất sớm, nhờ đó được giữ gần như nguyên vẹn.

Kích thước và tình trạng

Điều làm Ngọc Lũ quý không chỉ là kích thước. Rất nhiều trống đồng khi tìm thấy đã bị gỉ mục, vỡ mặt, mòn hoa văn. Ngọc Lũ thì hoa văn sắc nét gần như toàn bộ, các vành cảnh sinh hoạt đọc được rõ ràng. Vì vậy nó trở thành chiếc trống "chuẩn" mà các nhà nghiên cứu dùng để so sánh với các trống khác.

Đọc mặt trống Ngọc Lũ từ tâm ra ngoài

Ngôi sao 14 cánh

Chính giữa mặt trống là ngôi sao nổi 14 cánh, giữa các cánh là hoa văn hình lông công hoặc hình tam giác. Nhiều người gắn ngôi sao với mặt trời và tín ngưỡng thờ mặt trời của cư dân nông nghiệp; đây là cách giải thích phổ biến chứ không phải kết luận duy nhất. Chỗ ngôi sao cũng chính là chỗ người ta đánh vào khi dùng trống làm nhạc cụ.

Các vành hoa văn hình học

Quanh ngôi sao là nhiều vành đồng tâm với hoa văn vòng tròn có chấm giữa, hoa văn răng cưa, chữ S nối nhau… Những vành này như khung tranh, ngăn cách các vành cảnh vật.

Vành cảnh sinh hoạt

Vành quan trọng nhất là vành có hình người và nhà. Có thể nhận ra:

• Nhà sàn mái cong hình thuyền, trong nhà có người ngồi.
• Người giã gạo bằng chày đôi.
• Người ngồi đánh một dàn trống đặt cạnh nhau — trống đồng đánh trống đồng, một chi tiết rất được quan tâm.
• Đoàn người đội mũ lông chim dài, mặc trang phục lông chim, cầm vũ khí hoặc nhạc cụ như khèn, đi theo một chiều.

Vành chim và thú

Phía ngoài là vành hươu và chim: hươu đi thành đàn, chim mỏ dài cổ dài bay quanh mặt trống. Nhiều tài liệu gọi đây là chim Lạc. Chim bay ngược chiều kim đồng hồ, cùng chiều với đoàn người hoá trang.

Tang và lưng trống

Tang trống Ngọc Lũ trang trí những chiếc thuyền dài, đầu và đuôi cong, chở người hoá trang lông chim. Có người cầm giáo, có người cầm mái chèo, có hình như người đánh trống trên thuyền. Lưng trống chia thành các ô dọc, trong ô có hình người hoá trang cầm vũ khí. Những hình thuyền này cho thấy sông nước gắn chặt với đời sống của cư dân Đông Sơn — hợp với vùng đồng bằng châu thổ nơi trống được tìm thấy.

Vì sao Ngọc Lũ trở thành biểu tượng

Hình mặt trống Ngọc Lũ — ngôi sao giữa, chim bay quanh — xuất hiện ở rất nhiều nơi: sách giáo khoa lịch sử, logo, trang trí công trình, quà lưu niệm. Có mấy lý do:

1. Đẹp và rõ: hoa văn sắc nét, dễ vẽ lại.
2. Kể chuyện: không chỉ là hoa văn mà là cảnh đời sống, cho người xem cảm giác gần gũi.
3. Được nghiên cứu sớm: trống được công bố và nghiên cứu từ đầu thế kỷ 20, nên có mặt trong hầu hết các công trình về Đông Sơn.

Góc nhìn hôm nay: xem Ngọc Lũ thế nào cho đáng

Trống trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (số 1 Tràng Tiền, Hà Nội). Khi đến xem:

• Đi vòng quanh trống, nhìn tang trống để thấy các con thuyền — nhiều người chỉ nhìn mặt mà bỏ qua phần này.
• Tìm vành người đánh trống và người giã gạo; hai cảnh này nằm gần nhau.
• So sánh với các trống khác cùng phòng để thấy vì sao Ngọc Lũ được coi là "chuẩn".
• Nếu có dịp, đọc trước "Trống Đông Sơn" (Phạm Huy Thông chủ biên) hoặc các bài nghiên cứu của Viện Khảo cổ học về trống Ngọc Lũ.