Người Đông Sơn đúc trống đồng bằng khuôn đất: một lõi trong tạo lòng trống, khuôn ngoài ghép từ nhiều mảnh mang sẵn hoa văn âm bản, rót hợp kim đồng – thiếc – chì nóng chảy vào khe giữa, chờ nguội rồi phá khuôn. Dấu vết còn lại trên trống — đường ráp khuôn chạy dọc thân, những lỗ nhỏ của con kê giữ lõi — là bằng chứng cho cách làm này. Việc trống được đúc bằng khuôn ghép hay bằng khuôn sáp ong vẫn còn được bàn, nhưng khuôn ghép bằng đất là ý kiến phổ biến hơn với trống Đông Sơn.
Đúc một chiếc trống to cỡ Ngọc Lũ là chuyện lớn
Một chiếc trống đường kính gần 80 cm, nặng hàng chục ki-lô-gam đòi hỏi:
- Nguồn đồng, thiếc, chì đủ nhiều — phải khai thác, trao đổi từ những vùng có mỏ.
- Lò nung đạt nhiệt độ cao, đủ để hợp kim nóng chảy hoàn toàn (khoảng trên 1.000°C).
- Khuôn chịu nhiệt tốt, không nứt khi rót kim loại.
- Thợ có tay nghề khắc hoa văn âm bản cực tinh, vì đường nét trên trống chỉ rộng chừng một hai mi-li-mét.
- Nhiều người phối hợp ở khâu rót: phải rót liên tục, đều, để kim loại kịp lấp đầy khuôn trước khi đông.
Vì thế việc đúc trống không phải việc của một gia đình mà của cả một cộng đồng có tổ chức — điều cho thấy xã hội Đông Sơn đã phân hoá, có tầng lớp thợ chuyên nghiệp.
Hợp kim của trống đồng
Phân tích kim loại các trống Đông Sơn cho thấy đó là đồng thau thiếc (bronze), thường pha thêm chì. Tỷ lệ khác nhau giữa các trống:
| Thành phần | Vai trò |
|---|---|
| Đồng (Cu) | Thành phần chính, tạo thân kim loại |
| Thiếc (Sn) | Làm hợp kim cứng hơn, tiếng vang hơn, hạ nhiệt độ nóng chảy |
| Chì (Pb) | Giúp kim loại lỏng chảy dễ vào các chi tiết nhỏ của khuôn, nhưng nhiều chì thì tiếng đục |
Người thợ cổ phải cân bằng: trống cần đẹp (chì giúp đúc nét sắc) nhưng cũng cần kêu (thiếc giúp vang). Có ý kiến cho rằng tỷ lệ khác nhau phản ánh trình độ, nguồn nguyên liệu và mục đích dùng của từng trống.
Các bước đúc theo cách hiểu phổ biến
- Làm lõi: đắp đất sét pha cát, trấu thành khối có hình lòng trống, phơi khô.
- Làm khuôn ngoài: khuôn ngoài gồm nhiều mảnh ghép (thường thấy hai mảnh dọc thân và một mảnh mặt). Hoa văn được khắc âm bản lên mặt trong của khuôn, có thể dùng cả con dấu in hoa văn lặp.
- Đặt con kê: chèn những miếng kim loại nhỏ giữa lõi và khuôn ngoài để giữ khoảng cách đều — đó chính là độ dày thành trống.
- Nung khuôn: nung khuôn cho khô hẳn và nóng lên, tránh kim loại lỏng gặp khuôn lạnh bị đông sớm.
- Rót kim loại: rót hợp kim nóng chảy qua lỗ rót, thường ở phía chân trống.
- Phá khuôn, sửa nguội: chờ nguội, đập khuôn, lấy lõi ra, mài sửa, đục bỏ phần thừa.
Dấu vết còn trên trống
- Đường ráp khuôn: hai đường nổi mảnh chạy dọc thân trống, thường thẳng hàng với quai — chỗ hai nửa khuôn ghép lại.
- Lỗ con kê: những ô nhỏ hình vuông hoặc tròn trên thân, nơi con kê bị chảy hoặc rơi ra.
- Hoa văn lặp đều: các vòng tròn có chấm giống hệt nhau gợi ý việc dùng con dấu.
Khuôn ghép hay khuôn sáp?
Phương pháp "khuôn sáp" (đắp sáp ong thành hình, bọc đất ngoài, nung cho sáp chảy ra rồi rót kim loại) dùng phổ biến ở nhiều nơi, kể cả để đúc các tượng cóc nhỏ gắn trên trống. Với thân trống, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng khuôn ghép bằng đất hợp lý hơn vì có đường ráp khuôn. Tuy nhiên vẫn có ý kiến cho rằng người Đông Sơn có thể kết hợp nhiều kỹ thuật, tuỳ bộ phận và tuỳ thời kỳ. Đây là vấn đề nghiên cứu còn mở.
Khuôn đúc trống đã được tìm thấy
Trong nhiều năm, một câu hỏi lớn là: trống được đúc ở đâu? Việc tìm thấy trống ở nhiều nơi chưa chứng minh nơi đó có xưởng đúc. Các đợt khai quật ở thành cổ Luy Lâu (Thuận Thành, Bắc Ninh) trong những năm gần đây đã phát hiện số lượng lớn mảnh khuôn đúc trống đồng, cho thấy trống đã được đúc tại chỗ ở vùng châu thổ sông Hồng, ít nhất vào giai đoạn muộn. Phát hiện này được giới khảo cổ đánh giá là quan trọng vì nó cho bằng chứng trực tiếp về kỹ thuật đúc.
Góc nhìn hôm nay
Nghề đúc đồng vẫn sống ở nhiều làng: Đại Bái (Bắc Ninh), Ngũ Xã (Hà Nội), làng đúc đồng Trà Đông ở Thanh Hoá — nơi có thợ chuyên làm trống đồng phỏng theo mẫu Đông Sơn. Trống đúc ngày nay phần lớn làm quà lưu niệm, vật trang trí, dùng kỹ thuật và vật liệu hiện đại hơn.
Gợi ý để hiểu kỹ thuật cổ:
- Khi đứng trước trống thật ở bảo tàng, tìm đường ráp khuôn chạy dọc thân và các lỗ con kê.
- Xem khu trưng bày khuôn đúc, rìu, mũi tên đồng để thấy cả một hệ thống luyện kim.
- Tìm đọc các bài nghiên cứu về kỹ thuật đúc trống Đông Sơn trên tạp chí Khảo cổ học.
Câu hỏi thường gặp
Trống đồng Đông Sơn được đúc bằng cách nào?
Theo ý kiến phổ biến, trống được đúc bằng khuôn đất ghép: lõi trong tạo lòng trống, khuôn ngoài nhiều mảnh mang hoa văn âm bản, rót hợp kim nóng chảy vào giữa rồi phá khuôn.
Trống đồng làm bằng kim loại gì?
Trống đồng làm bằng hợp kim đồng pha thiếc và thường có chì. Thiếc làm trống cứng và vang, chì giúp kim loại chảy vào các chi tiết hoa văn nhỏ.
Đường nổi dọc thân trống đồng là gì?
Đó là đường ráp khuôn, nơi các mảnh khuôn ngoài ghép lại. Đây là một bằng chứng cho thấy trống được đúc bằng khuôn ghép.
Đã tìm thấy khuôn đúc trống đồng chưa?
Rồi. Các đợt khai quật ở thành cổ Luy Lâu, Bắc Ninh đã tìm thấy nhiều mảnh khuôn đúc trống đồng, chứng tỏ trống được đúc tại chỗ ở châu thổ sông Hồng.
Hiện nay còn ai đúc trống đồng không?
Có. Các làng đúc đồng như Trà Đông (Thanh Hoá), Đại Bái (Bắc Ninh), Ngũ Xã (Hà Nội) vẫn đúc trống đồng phỏng theo mẫu cổ, chủ yếu để làm quà tặng và trang trí.