Trống đồng không chỉ có ở Việt Nam: trống được tìm thấy khắp Nam Trung Quốc (Vân Nam, Quảng Tây, Quý Châu, Quảng Đông), Lào, Thái Lan, Myanmar, Campuchia, Malaysia và Indonesia, trải dài từ cao nguyên Vân Nam tới các đảo phía đông Indonesia. Nơi nào làm ra trống đồng đầu tiên vẫn là vấn đề học thuật còn tranh luận giữa các nhà nghiên cứu Việt Nam và Trung Quốc. Điều ít bị tranh cãi hơn: trống đồng là di sản chung của nhiều cư dân cổ ở phương Nam, và trống Đông Sơn ở Bắc Việt Nam thuộc nhóm đẹp và tinh xảo nhất.
Bản đồ trống đồng: một vùng văn hoá rộng
| Khu vực | Đặc điểm trống |
|---|---|
| Bắc Việt Nam | Nhiều trống Đông Sơn (Heger I) đẹp nhất: Ngọc Lũ, Hoàng Hạ, Cổ Loa…; cả trống muộn hơn |
| Vân Nam (Trung Quốc) | Trống sớm mộc mạc kiểu Vạn Gia Bá; trống của văn hoá Điền ở Thạch Trại Sơn, có cả đồ đựng vỏ ốc mang hình trống |
| Quảng Tây, Quảng Đông (Trung Quốc) | Số lượng trống rất lớn, có những trống cỡ khổng lồ thuộc loại Heger II; người Choang còn dùng trống trong lễ hội |
| Lào, Thái Lan, Myanmar | Trống Heger III của người Karen, thân cao, tượng cóc chồng lớp; cả trống Heger I rải rác |
| Malaysia, Indonesia | Trống Heger I được tìm thấy ở nhiều đảo; Indonesia còn có các loại trống địa phương như trống Pejeng (Bali), trống moko (Alor) |
Vân Nam và câu hỏi "ai làm trước"
Tại Vân Nam, các nhà khảo cổ Trung Quốc tìm thấy những trống đồng mà họ xếp vào loại Vạn Gia Bá: thân thấp, hoa văn rất đơn giản, có khi gần như trơn, mặt trống nhỏ. Dựa vào hình thức mộc mạc và niên đại khảo cổ, nhiều nhà nghiên cứu Trung Quốc cho rằng đây là trống sớm nhất, tức là nơi khởi nguồn.
Nhiều nhà nghiên cứu Việt Nam có quan điểm khác: trống Vạn Gia Bá có thể là một dòng địa phương, đơn giản, phát triển song song, còn trống Đông Sơn có quá trình hình thành riêng từ truyền thống luyện kim ở châu thổ sông Hồng (các giai đoạn Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun trước Đông Sơn). Họ cũng lưu ý trống "đơn giản" chưa chắc đã là "sớm hơn".
Các nhà nghiên cứu phương Tây thường nhìn rộng hơn: trống đồng là sản phẩm của một vùng văn hoá chung của nhiều cư dân phương Nam cổ, giao lưu qua lại, khó gán cho một quốc gia hiện đại. Đây là vấn đề khoa học, cần thêm dữ liệu khảo cổ và phân tích kim loại; không nên đọc nó như chuyện hơn thua.
Văn hoá Điền ở Vân Nam
Ở Thạch Trại Sơn (gần Côn Minh), các ngôi mộ của văn hoá Điền (khoảng thế kỷ 4 TCN – thế kỷ 1 SCN) có những đồ đựng vỏ ốc tiền bằng đồng, có cái làm theo hình trống, trên nắp đúc tượng người, thú rất sinh động: cảnh tế lễ, cảnh chợ, cảnh dệt vải. Những tượng ấy cho thấy trống đồng được dùng trong nghi lễ của tầng lớp quý tộc Điền — tương đồng với những gì ta đọc được trên hoa văn trống Đông Sơn.
Quảng Tây: nơi trống đồng còn "sống"
Quảng Tây là nơi tìm thấy số lượng trống đồng rất lớn, trong đó có những chiếc khổng lồ đường kính mặt hơn một mét rưỡi, thuộc loại Heger II. Người Choang (Zhuang) — dân tộc có quan hệ ngôn ngữ, văn hoá gần với người Tày, Nùng ở Việt Nam — vẫn giữ tục đánh trống đồng trong lễ hội, nhất là dịp đầu năm. Đây là một trong những nơi trống đồng vẫn là nhạc cụ đang dùng chứ không chỉ là hiện vật bảo tàng.
Đông Nam Á lục địa: trống Karen
Trống Heger III gắn với người Karen ở biên giới Myanmar – Thái Lan. Trống có thân cao, thanh, tiếng vang, tượng cóc nhỏ chồng hai ba lớp trên rìa mặt, có tượng voi, ốc ở thân. Người Karen dùng trống trong tang lễ, lễ cầu mưa, và coi trống là tài sản quý, truyền đời. Trống loại này có niên đại muộn hơn nhiều so với trống Đông Sơn; nhiều chiếc được đúc trong vài thế kỷ gần đây.
Indonesia: trống đi xa nhất
Trống Đông Sơn đã được tìm thấy ở Sumatra, Java, Bali, các đảo Sunda nhỏ. Làm sao trống tới được những nơi xa như vậy? Các giả thuyết chính:
- Trao đổi, buôn bán đường biển: trống là món hàng giá trị, được đem đi đổi lấy hương liệu, sản vật.
- Quà tặng giữa các thủ lĩnh: trống là biểu tượng quyền lực, tặng trống là cách thiết lập quan hệ.
- Đúc tại chỗ theo mẫu: một số trống có đặc điểm địa phương, gợi ý có xưởng đúc tại chỗ.
Indonesia còn phát triển trống riêng: "Mặt trăng Pejeng" ở Bali là một trống đồng đúc rất lớn, kiểu dáng thân dài khác hẳn trống Đông Sơn, được thờ trong đền. Trên đảo Alor, trống moko nhỏ vẫn được dùng làm sính lễ trong hôn nhân.
Góc nhìn hôm nay
Trống đồng là một ví dụ tốt để hiểu rằng biên giới quốc gia hôm nay không trùng với bản đồ văn hoá thời cổ. Nếu có dịp đi xa:
- Bảo tàng Quốc gia Indonesia (Jakarta) có sưu tập trống đồng các loại.
- Bảo tàng dân tộc ở Nam Ninh (Quảng Tây) nổi tiếng với sưu tập trống đồng lớn.
- Bảo tàng tỉnh Vân Nam (Côn Minh) có hiện vật văn hoá Điền, đồ đựng vỏ ốc hình trống.
- Ở Việt Nam, so sánh các trống Heger I, II tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia sẽ giúp hình dung toàn cảnh.
Câu hỏi thường gặp
Trống đồng có nguồn gốc từ đâu?
Đây là vấn đề còn tranh luận. Nhiều nhà nghiên cứu Trung Quốc cho trống sớm nhất ở Vân Nam, nhiều nhà nghiên cứu Việt Nam cho trống Đông Sơn hình thành từ truyền thống luyện kim châu thổ sông Hồng. Nhiều học giả quốc tế coi trống đồng là di sản chung của vùng văn hoá phương Nam.
Trống đồng có ở Trung Quốc không?
Có, trống đồng được tìm thấy nhiều ở Vân Nam, Quảng Tây, Quý Châu, Quảng Đông. Người Choang ở Quảng Tây vẫn đánh trống đồng trong lễ hội.
Trống Karen là gì?
Trống Karen là trống đồng Heger III của người Karen ở Myanmar, Thái Lan, thân cao, có tượng cóc chồng lớp trên mặt. Trống được dùng trong tang lễ, lễ cầu mưa và có niên đại muộn hơn trống Đông Sơn nhiều.
Vì sao trống Đông Sơn có ở Indonesia?
Trống có thể được đưa tới qua buôn bán đường biển, làm quà tặng giữa các thủ lĩnh, hoặc được đúc tại chỗ theo mẫu. Các giả thuyết này không loại trừ nhau.
Mặt trăng Pejeng là gì?
Mặt trăng Pejeng là một trống đồng cỡ rất lớn ở Bali, Indonesia, kiểu thân dài khác trống Đông Sơn. Trống được thờ trong một ngôi đền và là hiện vật nổi tiếng của khảo cổ Indonesia.