Lân, sư và rồng là ba con vật trong cùng một "họ" nghệ thuật múa dân gian, nhưng khác nhau rõ: lân (gốc từ kỳ lân) có sừng, mặt tròn, do hai người múa; sư (sư tử) có hai kiểu — sư phương Nam (kiểu Quảng Đông) đầu to sặc sỡ và sư phương Bắc lông xù như sư tử thật; còn rồng thân dài do nhiều người cầm gậy nâng, uốn lượn theo viên ngọc. Ở Việt Nam, người ta hay gọi chung cả ba là "múa lân" hay "lân sư rồng", nhưng mỗi con có tạo hình, động tác và ý nghĩa riêng.
Lân: con vật lành trong tứ linh
Kỳ lân là một trong "tứ linh" (long, lân, quy, phụng) của văn hoá Á Đông, tượng trưng cho điềm lành, sự thái bình và người hiền xuất hiện. Kỳ lân trong truyền thuyết là con vật hiền, không giẫm lên cỏ non, không làm hại sinh vật.
Đầu lân trong múa lân của người Việt thường có:
- Một sừng (hoặc mấu sừng) trên trán.
- Mặt tròn, mắt to, miệng cười, có râu.
- Gương nhỏ trên trán — theo quan niệm dân gian để "trừ tà".
- Thân bằng vải dài, đuôi ngắn, có người thứ hai cầm đuôi.
Lân Việt đi cùng ông Địa và thường múa trong không khí vui, mừng — Tết, khai trương, lễ hội.
Sư: hai trường phái Nam và Bắc
| Đặc điểm | Sư phương Nam (kiểu Quảng Đông) | Sư phương Bắc |
|---|---|---|
| Đầu | To, khung tre giấy bồi, màu sắc rực, có gương, mắt chớp, tai cử động | Nhỏ hơn, giống mặt sư tử thật, có nơ trên đầu |
| Thân | Vải dài, có tua, người đuôi khom lưng | Phủ lông xù toàn thân, cả chân người múa |
| Động tác | Biểu cảm (ngủ, thức, dò, ăn lộc), nhảy cọc mai hoa thung | Nhào lộn, thăng bằng, lăn bóng, nhiều kỹ thuật kiểu xiếc |
| Nhạc | Trống lớn, chiêng, chập chõa | Trống, chiêng, chập chõa với tiết tấu khác |
| Phổ biến ở | Quảng Đông, Hồng Kông, Đông Nam Á, cộng đồng người Hoa ở Việt Nam | Miền Bắc Trung Quốc |
Ở Việt Nam, sư phương Nam phổ biến hơn nhiều, nhất là ở TP.HCM, các tỉnh có cộng đồng người Hoa. Nhiều đoàn của người Việt cũng tập theo kiểu này, gọi là "múa lân" dù đầu là đầu sư.
Phân biệt nhanh đầu lân Việt và đầu sư Quảng Đông
- Lân Việt: có sừng rõ, mặt hiền, râu dài, ít bộ phận cử động.
- Sư Quảng Đông: đầu to hơn, mặt "dữ" hơn, trán cao, mắt chớp được, tai, miệng đều cử động, lông mày dày.
Rồng: cả đoàn cùng múa
Múa rồng khác hẳn múa lân về tổ chức. Con rồng dài, chia thành nhiều đốt, mỗi đốt có một người cầm gậy nâng. Đoàn rồng nhỏ có thể chín người, đoàn lớn có hàng chục người. Phía trước có một người cầm "ngọc" (quả cầu) dẫn đường; rồng uốn lượn đuổi theo ngọc.
- Động tác: rồng lượn sóng, rồng cuộn, rồng chui, rồng xoắn — cả đoàn phải nhịp nhàng tuyệt đối, một người lệch là rồng gãy dáng.
- Ý nghĩa: rồng là con vật đứng đầu tứ linh, tượng trưng cho sức mạnh, mưa thuận gió hoà, quyền uy.
- Biến thể: rồng có đèn bên trong múa ban đêm, rồng nhiều màu, rồng nhỏ cho thiếu nhi.
Ý nghĩa chung của múa lân sư rồng
Dù khác tạo hình, ba con vật đều mang chung những ý nghĩa dân gian:
- Đem lại may mắn: múa ở nhà, ở cửa hàng ngày Tết, ngày khai trương để cầu tài lộc.
- Xua điều xấu: tiếng trống, chiêng ồn ào và con vật thiêng được tin là đuổi tà khí.
- Gắn kết cộng đồng: một đoàn lân cần nhiều người tập cùng nhau, là sinh hoạt của cả khu phố, câu lạc bộ, võ đường.
Những hiểu lầm thường gặp
- "Lân với sư là một": trong lời nói hằng ngày thì gần như vậy, nhưng về tạo hình và nguồn gốc chúng khác nhau.
- "Múa lân chỉ có trong dịp Trung thu": lân múa quanh năm — Tết Nguyên đán, khai trương, lễ hội, đám cưới, sự kiện.
- "Múa lân là của riêng một nước": múa lân sư rồng có mặt ở nhiều nước Á Đông và khắp nơi có cộng đồng người Hoa; mỗi nơi phát triển phong cách riêng, người Việt cũng vậy.
Góc nhìn hôm nay
Lần tới thấy đoàn lân múa trước cửa hàng, thử nhìn đầu lân: có sừng không, mắt có chớp không, có ông Địa không, người đuôi đứng thẳng hay khom. Chỉ vài chi tiết đó là đủ biết đoàn theo phong cách nào. Nếu có dịp xem múa rồng, để ý người cầm ngọc — mọi đường lượn của rồng bắt đầu từ tay người ấy.
Câu hỏi thường gặp
Lân và sư khác nhau thế nào?
Lân gốc từ kỳ lân, có sừng, mặt tròn hiền, là kiểu truyền thống của người Việt. Sư là sư tử, có kiểu phương Nam đầu to sặc sỡ và kiểu phương Bắc lông xù, phổ biến trong cộng đồng người Hoa.
Múa rồng cần bao nhiêu người?
Tuỳ độ dài con rồng, đoàn nhỏ có thể chín người, đoàn lớn hàng chục người, mỗi người cầm gậy nâng một đốt. Phía trước có một người cầm ngọc dẫn đường.
Vì sao đầu lân có gương?
Theo quan niệm dân gian, chiếc gương trên trán lân giúp phản chiếu và xua đuổi tà ma, đem lại bình an cho nơi lân múa.
Kỳ lân là con vật gì?
Kỳ lân là con vật trong truyền thuyết, một trong tứ linh gồm long, lân, quy, phụng. Kỳ lân tượng trưng cho điềm lành và sự thái bình.
Múa lân có từ bao giờ ở Việt Nam?
Múa lân sư rồng đã có mặt ở Việt Nam từ lâu và phát triển phong cách riêng, nhưng thời điểm bắt đầu cụ thể không có ghi chép rõ ràng. Các đoàn ngày nay chịu ảnh hưởng cả truyền thống lân Việt lẫn múa sư phương Nam.