Ông Địa trong đoàn lân là ai: nguồn gốc, tạo hình và vai trò

Ông Địa trong đoàn lân là nhân vật đeo mặt nạ cười toe, bụng phệ, tay cầm quạt (thường là quạt mo hoặc quạt nan), đi trước dẫn lân, trêu lân, chọc cười khán giả. Hình ảnh này gắn với Thổ Địa — vị thần đất đai trong tín ngưỡng dân gian, thần coi giữ đất và đem tài lộc. Trong múa sư phương Nam của người Hoa, vai tương tự là "Đại Đầu Phật" (ông Phật đầu to, mặt cười); ở Việt Nam, vai này được Việt hoá thành ông Địa thân quen.

Ông Địa từ đâu ra

Trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam và nhiều nước Á Đông, Thổ Địa (ông Địa) là thần cai quản một khoảnh đất: một nhà, một xóm, một cửa hàng. Ông Địa hiền lành, vui vẻ, được thờ ở góc nhà, góc tiệm, thường đi cùng Thần Tài. Người buôn bán tin ông Địa giữ của, đem khách.

Khi đưa vào múa lân, ông Địa trở thành người "mở đường" cho lân: lân là con vật linh, ông Địa là thần đất đón lân vào nhà, vào tiệm. Vì vậy trong dịp khai trương, Tết, sự xuất hiện của ông Địa mang thêm ý nghĩa cầu tài lộc cho gia chủ.

Đại Đầu Phật trong múa sư phương Nam

Ở múa sư kiểu Quảng Đông, nhân vật dẫn sư là một người đội đầu to tròn, mặt cười hiền, thường được gọi là Đại Đầu Phật hoặc Tiếu Diện Phật (Phật mặt cười). Nhân vật này cầm quạt lá, dẫn sư, trêu sư. Ông Địa của đoàn lân Việt có vai trò tương tự nhưng tạo hình và cách diễn đã Việt hoá nhiều: bụng phệ để trần, áo hở, quạt mo, đi đứng lắc lư, khôi hài như một nhân vật làng.

Tạo hình ông Địa

Ông Địa làm gì trong một bài múa

1. Đánh thức lân: ông Địa lại gần lân đang ngủ, phe phẩy quạt, chọc lân dậy.
2. Dẫn đường: đi trước, chỉ hướng cho lân tới cửa nhà, tới chỗ treo lộc.
3. Trêu lân: giả vờ giấu lộc, làm lân giận rồi lại dỗ lân — tạo những đoạn hài.
4. Giao lưu khán giả: bắt tay trẻ con, xoa bụng cho người xem "lấy may", nhận lì xì, làm trò cười.
5. Giữ trật tự: trên đường phố, ông Địa cũng là người khéo léo mở đường cho đoàn đi qua đám đông.

Ông Địa giỏi là người diễn hài có duyên, biết ứng biến. Họ phải nghe trống để động tác khớp với nhịp, nhất là những đoạn trêu lân.

Xoa bụng ông Địa lấy may

Nhiều người, nhất là ở miền Nam, có thói quen xoa bụng ông Địa khi gặp đoàn lân dịp Tết với mong muốn một năm may mắn, làm ăn phát đạt. Đây là tục vui, mang tính cầu chúc. Ông Địa thường vui vẻ chìa bụng ra, đổi lại nhận phong bao lì xì nhỏ.

Ai đóng vai ông Địa

Trong đoàn lân, vai ông Địa không cần sức chân như người múa đầu lân trên cọc, nhưng cần:

• Năng khiếu hài, biết diễn bằng cơ thể vì mặt bị che bởi mặt nạ.
• Hiểu bài múa, nghe trống, phối hợp với lân.
• Sức bền: đeo mặt nạ, độn bụng đi bộ nhiều giờ trong nắng nóng không dễ.
• Cư xử khéo với khán giả, nhất là trẻ nhỏ và người lớn tuổi.

Ở các đoàn lân thiếu nhi, vai ông Địa thường được các em rất thích vì được đùa vui với khán giả.

Lưu ý khi đóng vai ông Địa

• Mặt nạ phải thoáng, có lỗ nhìn rộng để không vấp ngã, không va vào người.
• Uống nước đều, nghỉ ở chỗ mát khi diễn trời nắng.
• Không trêu quá đà với trẻ nhỏ sợ hãi; có em bé sợ mặt nạ, nên lùi lại.
• Đi đường phố phải để ý xe cộ, có người trong đoàn đi kèm.

Góc nhìn hôm nay

Ông Địa là ví dụ hay cho thấy cách người Việt tiếp nhận và biến đổi một yếu tố văn hoá: từ một nhân vật Phật mặt cười của múa sư phương Nam, ông Địa trở thành vị thần đất quen thuộc, gần gũi, có chút "quê" và rất hài. Lần tới gặp đoàn lân, hãy để ý xem ông Địa của đoàn ấy có duyên không — nhiều khi chính ông Địa làm nên sự vui của cả buổi múa.