Đầu lân truyền thống được làm hoàn toàn bằng tay qua bốn bước chính: uốn khung bằng nan tre, bồi nhiều lớp giấy lên khung, sơn vẽ hoa văn, rồi gắn lông, gương, tua, mắt và các bộ phận cử động. Một chiếc đầu lân tốt phải vừa đẹp, vừa nhẹ, vừa chắc để người múa đội, vung, nhảy hàng giờ. Ở Việt Nam, nghề làm đầu lân tập trung ở các khu phố có truyền thống như vùng Chợ Lớn (TP.HCM) và nhiều cơ sở nhỏ ở các tỉnh.
Bước 1: uốn khung tre
Khung là "xương" của đầu lân. Người thợ chọn tre già, chẻ thành nan mỏng, vót đều, có khi ngâm nước cho dẻo. Từ những nan ấy, thợ uốn thành hình đầu lân: vòm trán, hai má, hàm trên, hàm dưới, tai, sừng. Các nan được buộc với nhau bằng dây, giấy dán hoặc dây kẽm mảnh tại các điểm giao.
- Khung phải cân: trọng tâm hợp lý để người múa cầm không bị chúi.
- Chừa chỗ cho tay cầm bên trong và cho cơ cấu cử động (mắt, tai, miệng).
- Hàm dưới thường làm rời, gắn bản lề để mở đóng được.
Khâu này đòi hỏi tay nghề cao nhất: chỉ cần khung lệch một chút, cả đầu lân sẽ méo, nhìn "không có thần".
Bước 2: bồi giấy
Thợ dán nhiều lớp giấy lên khung bằng hồ (hồ bột tự nấu hoặc keo). Lớp đầu dùng giấy mềm để ôm theo nan, các lớp sau dùng giấy dai hơn. Có cơ sở dán thêm một lớp vải mỏng hoặc vải màn để tăng độ bền. Bồi xong phải phơi khô kỹ; trời nồm thì lâu khô, dễ mốc.
Số lớp giấy là bài toán cân bằng: nhiều lớp thì chắc nhưng nặng, ít lớp thì nhẹ nhưng dễ móp, rách khi va chạm.
Bước 3: sơn và vẽ
Khi giấy khô, thợ sơn lớp nền rồi vẽ hoa văn: vảy, mây, lửa, hoa sen, chữ "Vương" hoặc ký hiệu trên trán (tuỳ phong cách). Màu sắc theo phong cách và theo "tính cách" của con lân. Đầu sư phương Nam thường rực rỡ, có viền nhũ kim tuyến; đầu lân Việt màu ấm, nét vẽ mềm hơn.
Vẽ mặt là phần quyết định "thần thái": đường mắt, chân mày, nếp nhăn mũi. Thợ giỏi chỉ cần vài nét là con lân có vẻ hiền, vẻ tinh nghịch hay vẻ uy nghi.
Bước 4: gắn phụ kiện
| Phụ kiện | Vật liệu thường dùng | Công dụng |
|---|---|---|
| Lông | Lông thỏ, lông dê, lông nhân tạo | Viền mặt, chân mày, râu, tạo độ mềm khi lắc đầu |
| Gương trán | Gương tròn nhỏ | Theo quan niệm dân gian để xua tà; phản chiếu ánh sáng khi múa |
| Mắt | Bóng nhựa, gỗ, có cơ cấu dây kéo | Chớp mắt, đảo mắt |
| Tai | Khung tre bồi giấy, có bản lề | Vẫy tai |
| Tua, quả bông, kim tuyến | Len, vải, nhũ | Trang trí, tăng chuyển động |
| Tay cầm, dây đeo | Tre, dây vải | Cho người múa cầm, giữ đầu chắc |
Cơ cấu dây kéo bên trong cho phép người múa đầu lân điều khiển mắt chớp, tai vẫy, miệng mở bằng ngón tay trong lúc vẫn cầm đầu lân. Thân lân là tấm vải dài, có tua, may khớp với đầu.
Bao lâu để làm xong một đầu lân
Tuỳ cỡ và độ cầu kỳ, một chiếc đầu lân có thể mất nhiều ngày tới vài tuần, chưa kể thời gian chờ giấy khô, sơn khô. Mùa cao điểm trước Tết và trước rằm tháng Tám, các cơ sở làm đầu lân thường làm ngày làm đêm.
Đầu lân truyền thống và đầu lân công nghiệp
- Truyền thống (tre, giấy bồi): nhẹ, tiếng va chạm êm, đẹp và có hồn; nhưng sợ ẩm, cần giữ cẩn thận.
- Công nghiệp (khung nhựa, sợi thuỷ tinh): bền, chịu va đập, chịu ẩm; thường nặng hơn hoặc đắt hơn tuỳ loại, và mất đi nét thủ công.
Các đoàn thi đấu thường chọn đầu nhẹ, chắc, đặt riêng theo cỡ người múa. Đoàn trường học hay chọn đầu nhỏ, giá vừa phải.
Giữ đầu lân bền
- Cất đầu lân ở chỗ khô, cao, có túi vải hoặc hộp che bụi.
- Không đặt vật nặng lên đầu lân, không để đầu lân nằm úp mặt.
- Sau buổi diễn trời mưa, hong khô ở chỗ thoáng, không phơi nắng gắt.
- Kiểm tra dây kéo mắt, tai trước mỗi mùa diễn.
- Chỗ rách nhỏ nên vá sớm bằng giấy và hồ, sơn lại.
Góc nhìn hôm nay
Nghề làm đầu lân thủ công chịu cạnh tranh từ đầu lân sản xuất hàng loạt, nhưng vẫn có chỗ đứng nhờ những đoàn cần đầu lân đẹp, đúng phong cách, đặt riêng. Một dự án thú vị cho phụ huynh và trẻ lớn là cùng làm một đầu lân nhỏ bằng tre và giấy báo — vừa học thủ công, vừa hiểu vì sao người thợ cần nhiều ngày cho một chiếc đầu lân thật.
Câu hỏi thường gặp
Đầu lân làm bằng gì?
Đầu lân truyền thống làm từ khung nan tre, bồi nhiều lớp giấy, sơn vẽ hoa văn và gắn lông, gương, tua. Đầu lân công nghiệp có thể dùng khung nhựa hoặc sợi thuỷ tinh.
Làm một đầu lân mất bao lâu?
Tuỳ cỡ và độ cầu kỳ, có thể mất nhiều ngày tới vài tuần, chưa kể thời gian chờ giấy và sơn khô.
Vì sao đầu lân chớp mắt được?
Bên trong đầu lân có cơ cấu dây kéo nối với mắt, tai, miệng. Người múa dùng ngón tay kéo dây để lân chớp mắt, vẫy tai, mở miệng.
Gương trên trán lân để làm gì?
Theo quan niệm dân gian, gương giúp xua đuổi tà ma. Khi múa, gương còn phản chiếu ánh sáng, làm đầu lân thêm sống động.
Giữ đầu lân thế nào cho bền?
Cất ở chỗ khô, cao, có túi che bụi, không để vật nặng đè lên. Sau khi dính mưa cần hong khô ở chỗ thoáng và vá sớm những chỗ rách nhỏ.