Ở vùng cực Bắc châu Âu và Siberia, trống khung một mặt da tuần lộc hoặc da hươu là vật thiêng của các thầy cúng (shaman): người Sami ở Bắc Âu gọi người hành lễ là noaidi, dùng trống có vẽ hình mặt trời, người, tuần lộc, thần linh; nhiều dân tộc ở Siberia như Evenk, Sakha, Tuva dùng trống trong nghi lễ chữa bệnh, cầu săn bắt. Thế kỷ 17–18, phần lớn trống Sami bị tịch thu hoặc đốt trong các chiến dịch truyền giáo; chỉ còn số ít được giữ lại trong bảo tàng, và gần đây một số trống đã được trả về cho cộng đồng Sami.
Người Sami và trống noaidi
Người Sami là cư dân bản địa sống ở vùng Sápmi — phần phía bắc Na Uy, Thuỵ Điển, Phần Lan và bán đảo Kola (Nga). Truyền thống sống của họ gắn với chăn tuần lộc, đánh cá, săn bắt. Trong tín ngưỡng cổ truyền, noaidi là người có khả năng giao tiếp với thế giới thần linh, chữa bệnh, tìm đường, bói toán — và trống là công cụ chính.
Trống Sami trông thế nào
- Hai kiểu chính: trống khung (vành gỗ uốn) và trống bát (khoét từ một khúc gỗ hình bầu dục).
- Mặt da: da tuần lộc, căng và khâu vào vành.
- Hình vẽ: vẽ bằng nhựa vỏ cây (alder) màu đỏ nâu: mặt trời, các vị thần, con người, tuần lộc, nhà, thuyền, đường đi — như một tấm bản đồ vũ trụ.
- Vật bói: một chiếc vòng hoặc miếng xương, đồng đặt trên mặt trống; khi gõ, vật nảy và dừng ở hình nào thì được đọc thành lời đáp.
Bi kịch của những chiếc trống
Từ thế kỷ 17, chính quyền và giáo hội ở các nước Bắc Âu đẩy mạnh truyền giáo trong vùng Sami. Tín ngưỡng noaidi bị coi là tà giáo; trống bị tịch thu, đốt, có người sở hữu trống bị xét xử. Theo nhiều nhà nghiên cứu, hàng trăm chiếc trống đã bị huỷ, chỉ còn một số ít (thường được nhắc là khoảng vài chục chiếc) tồn tại trong các bảo tàng châu Âu.
Trong những năm gần đây, cùng phong trào phục hồi văn hoá bản địa, có những chiếc trống đã được trao trả cho cộng đồng Sami và trưng bày tại các bảo tàng Sami. Câu chuyện của trống Sami được nhắc tới như một ví dụ về tầm quan trọng của việc tôn trọng tín ngưỡng bản địa.
Trống shaman ở Siberia
Nhiều dân tộc ở Siberia và Trung Á có truyền thống trống shaman:
| Dân tộc, vùng | Đặc điểm trống |
|---|---|
| Evenk | Trống khung bầu dục, mặt da hươu, gắn chuông, vòng kim loại |
| Sakha (Yakut) | Trống khung lớn, có các núm nhỏ quanh vành giúp căng da |
| Tuva | Trống khung, đi cùng nghệ thuật hát hầu (throat singing) |
| Các dân tộc Altai | Trống có vẽ hình thế giới ba tầng, cây vũ trụ |
Trong nhiều truyền thống, trống được xem là "con ngựa" hoặc "chiếc thuyền" chở thầy cúng đi giữa các thế giới. Nhịp trống đều, kéo dài giúp người hành lễ và người tham dự đi vào trạng thái tập trung đặc biệt. Bài về khoa học nhịp điệu của wiki này bàn về hiện tượng nhịp lặp lại ảnh hưởng tới tâm trí.
Vì sao trống khung có mặt ở khắp vùng lạnh
- Nhẹ, dễ mang: hợp với lối sống di chuyển theo đàn tuần lộc, theo mùa săn.
- Vật liệu sẵn có: gỗ uốn và da thú — thứ cư dân vùng cực luôn có.
- Âm thanh: tiếng trống khung lớn trầm, rền, mang đi xa trong không gian tuyết phủ.
- Ý nghĩa vũ trụ: mặt trống tròn như bầu trời, trở thành nơi vẽ thế giới quan của cả cộng đồng.
Trống khung và trống đồng: một liên tưởng
Thú vị là cả trống Sami lẫn trống đồng Đông Sơn đều dùng mặt trống để "vẽ thế giới": mặt trời ở giữa, con người, con vật, thuyền xung quanh. Hai nền văn hoá cách nhau nửa vòng trái đất, không có liên hệ trực tiếp, nhưng cùng biến mặt trống thành một tấm bản đồ vũ trụ. Đây là sự tương đồng, không phải bằng chứng của giao lưu.
Tôn trọng khi tìm hiểu
Trống shaman là vật thiêng với nhiều cộng đồng bản địa hôm nay. Một số điều nên nhớ:
- Không coi trống shaman là "đồ trang trí kỳ lạ"; nó gắn với tín ngưỡng đang sống.
- Khi xem ở bảo tàng, đọc thông tin về nguồn gốc hiện vật và câu chuyện trao trả nếu có.
- Thận trọng với các "khoá học shaman" thương mại dùng hình ảnh của cộng đồng bản địa.
- Tìm đọc tài liệu do chính người Sami, người Siberia viết hoặc tham gia.
Góc nhìn hôm nay
Văn hoá Sami đang được phục hồi mạnh mẽ: âm nhạc yoik, thủ công, ngôn ngữ, và cả trống. Một số nghệ nhân Sami hiện đại làm trống theo mẫu cổ, dùng trong biểu diễn và sinh hoạt văn hoá. Câu chuyện những chiếc trống bị đốt rồi được trả về là lời nhắc rằng di sản không chỉ là đồ vật, mà là quyền của một cộng đồng được giữ ký ức của mình.
Câu hỏi thường gặp
Trống Sami là gì?
Trống Sami là trống một mặt da tuần lộc của người Sami ở Bắc Âu, do noaidi (thầy cúng) dùng trong nghi lễ, mặt trống vẽ hình mặt trời, thần linh, người, tuần lộc.
Noaidi là ai?
Noaidi là người hành lễ trong tín ngưỡng cổ truyền Sami, được tin là có khả năng giao tiếp với thế giới thần linh, chữa bệnh và tìm đường.
Vì sao trống Sami còn rất ít?
Thế kỷ 17–18, trong các chiến dịch truyền giáo ở Bắc Âu, phần lớn trống Sami bị tịch thu hoặc đốt. Chỉ còn số ít được giữ trong bảo tàng.
Trống shaman Siberia dùng để làm gì?
Trống được thầy cúng các dân tộc Siberia dùng trong nghi lễ chữa bệnh, cầu săn bắt, giao tiếp với thần linh. Nhiều truyền thống coi trống là con ngựa hay chiếc thuyền đưa thầy cúng đi giữa các thế giới.
Trống Sami có giống trống đồng không?
Cả hai đều dùng mặt trống để vẽ thế giới với mặt trời ở giữa, nhưng đây chỉ là sự tương đồng. Hai nền văn hoá không có liên hệ trực tiếp.