Hôm nay trống đồng vẫn còn "sống" trong nghi lễ của người Lô Lô ở vùng cực bắc (Hà Giang cũ, nay thuộc Tuyên Quang, và Cao Bằng) và một số cộng đồng người Mường, còn phần lớn trống cổ nằm trong bảo tàng như Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Bảo tàng Thanh Hoá. Người Lô Lô dùng trống theo cặp đực – cái trong tang lễ và lễ cúng tổ tiên; người Mường coi trống đồng là vật thiêng của dòng họ, bản mường. Ngoài ra, hình mặt trống đồng đã trở thành biểu tượng văn hoá xuất hiện khắp nơi trong đời sống hiện đại.
Người Lô Lô và cặp trống đực – cái
Người Lô Lô sống chủ yếu ở vùng Lũng Cú, Mèo Vạc, Đồng Văn (thuộc Hà Giang cũ) và Bảo Lạc (Cao Bằng). Họ là một trong những cộng đồng hiếm hoi trên thế giới vẫn đánh trống đồng như một phần đời sống nghi lễ.
- Trống theo cặp: mỗi bộ gồm một trống đực và một trống cái, khác nhau ở kích thước, tiếng và cách đánh. Hai trống tượng trưng cho cặp đôi, cho sự cân bằng âm dương.
- Dùng trong tang lễ: tiếng trống được tin là giúp dẫn đường cho linh hồn người chết về với tổ tiên. Người ta vừa đánh trống vừa múa quanh nơi đặt linh cữu.
- Cất giữ cẩn trọng: theo nhiều ghi chép dân tộc học, trước đây người Lô Lô thường chôn trống xuống đất ở nơi kín đáo khi không dùng, chỉ đào lên vào dịp lễ. Tập quán này hiện có thay đổi ở từng nơi.
Trống của người Lô Lô không phải trống Đông Sơn cổ mà thuộc các loại muộn hơn, có trang trí riêng, nhiều chiếc có tượng cóc. Dù vậy, việc dùng trống đồng trong nghi lễ nối họ với một truyền thống kéo dài hơn hai nghìn năm.
Người Mường và trống đồng
Người Mường ở Hoà Bình, Thanh Hoá, Phú Thọ… có quan hệ gần gũi với người Việt về ngôn ngữ và văn hoá. Trong các mường cổ, trống đồng là vật quý của nhà lang (tầng lớp đứng đầu), được dùng trong lễ lớn, tang lễ và là biểu tượng của quyền thế. Nhiều trống Heger II được tìm thấy ở vùng Mường, có lẽ được đúc và dùng trong thời trung đại.
Ngày nay trống đồng còn trong một số gia đình, dòng họ Mường, nhưng việc dùng trong nghi lễ ít dần. Một số trống đã được hiến tặng cho bảo tàng.
Trống đồng trong bảo tàng
| Bảo tàng | Điểm đáng xem |
|---|---|
| Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội) | Ngọc Lũ, Hoàng Hạ và sưu tập trống Đông Sơn phong phú |
| Bảo tàng tỉnh Thanh Hoá | Sưu tập trống lớn, gần di chỉ Đông Sơn |
| Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) | Trống đồng trong bối cảnh nghi lễ của các dân tộc như Lô Lô, Mường |
| Bảo tàng Hà Nội | Hiện vật khảo cổ thời kim khí vùng Hà Nội |
| Bảo tàng Hoà Bình (vùng Hoà Bình cũ, nay thuộc Phú Thọ) và các bảo tàng địa phương | Trống đồng vùng Mường, trống tìm thấy tại chỗ |
Nên gọi trước hoặc xem trang thông tin của bảo tàng, vì hiện vật có thể đang đi triển lãm hoặc được luân chuyển.
Biểu tượng trống đồng trong đời sống hiện đại
Hình mặt trống đồng — ngôi sao giữa, chim Lạc bay quanh — xuất hiện ở rất nhiều nơi:
- Sách giáo khoa lịch sử, bìa sách văn hoá.
- Trang trí kiến trúc: sân khấu, sảnh hội nghị, cổng các công trình văn hoá.
- Đồ lưu niệm, quà tặng: trống đồng mô phỏng bằng đồng đúc, gỗ, tranh sơn mài.
- Trang phục biểu diễn, áo dài có họa tiết trống đồng.
Khi dùng hoạ tiết trống đồng làm trang trí, nên tôn trọng: tránh đặt ở nơi thiếu trang nghiêm, tránh cắt xén làm mất bố cục vòng tròn vốn là "ngữ pháp" của mặt trống.
Nếu bạn tìm thấy một chiếc trống đồng
Trống đồng vẫn đang được phát hiện tình cờ khi đào ao, làm nhà, làm đường. Theo pháp luật về di sản văn hoá, di vật, cổ vật phát hiện trong lòng đất thuộc sở hữu toàn dân, người tìm thấy cần báo ngay cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan văn hoá gần nhất. Một vài điều nên làm:
- Không tự ý đào tiếp, không cạo rửa, không dùng hoá chất đánh bóng — làm vậy có thể phá huỷ hoa văn và dấu vết khảo cổ.
- Giữ nguyên hiện trạng, chụp ảnh vị trí.
- Báo chính quyền xã, phường hoặc bảo tàng tỉnh.
- Người phát hiện và giao nộp có thể được xem xét khen thưởng theo quy định.
Cẩn thận với "trống đồng cổ" bán trôi nổi
Trên thị trường có nhiều trống đồng giả cổ, được làm gỉ nhân tạo. Mua bán cổ vật thật cũng phải tuân theo quy định về đăng ký cổ vật. Muốn có trống đồng để trưng bày, cách an toàn nhất là mua trống mô phỏng từ các làng nghề đúc đồng, ghi rõ là đồ mô phỏng.
Góc nhìn hôm nay
Trống đồng là một trong số ít hiện vật vừa nằm trong bảo tàng, vừa còn trong nghi lễ sống của một cộng đồng. Nếu đi lên Lũng Cú, Mèo Vạc, có thể tìm hiểu văn hoá Lô Lô ở các bản như Lô Lô Chải gần cột cờ Lũng Cú — nhưng nhớ rằng trống là vật thiêng, chỉ được xem khi gia chủ cho phép, và không yêu cầu người ta đánh trống để chụp ảnh.
Câu hỏi thường gặp
Dân tộc nào còn dùng trống đồng?
Người Lô Lô ở vùng Hà Giang cũ, Cao Bằng và một số cộng đồng người Mường vẫn dùng trống đồng trong nghi lễ. Người Lô Lô dùng trống theo cặp đực – cái trong tang lễ.
Trống đồng của người Lô Lô có phải trống Đông Sơn không?
Không. Trống của người Lô Lô thuộc các loại muộn hơn trống Đông Sơn, có trang trí riêng. Tuy vậy, tục dùng trống đồng trong nghi lễ nối họ với truyền thống trống đồng lâu đời.
Tìm thấy trống đồng thì phải làm gì?
Cần giữ nguyên hiện trạng, không cạo rửa, và báo ngay cho chính quyền địa phương hoặc bảo tàng. Di vật, cổ vật trong lòng đất thuộc sở hữu toàn dân theo pháp luật về di sản.
Xem trống đồng ở đâu tại Hà Nội?
Bảo tàng Lịch sử Quốc gia là nơi có trống Ngọc Lũ, Hoàng Hạ và nhiều trống Đông Sơn khác. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam trưng bày trống đồng trong bối cảnh nghi lễ của các dân tộc.
Có nên mua trống đồng cổ không?
Trống "cổ" bán trôi nổi thường là đồ giả cổ, còn cổ vật thật phải tuân theo quy định đăng ký. Muốn trưng bày, nên mua trống mô phỏng của làng nghề đúc đồng.