Ngoài Ngọc Lũ, những trống đồng Đông Sơn thường được nhắc nhiều nhất là trống Hoàng Hạ (tìm thấy năm 1937 ở Phú Xuyên, Hà Nội), trống Sông Đà (tìm thấy cuối thế kỷ 19, hiện ở Pháp), trống Miếu Môn (vùng Chương Mỹ, Hà Nội) và trống Cổ Loa (1982). Mỗi chiếc nổi tiếng vì một lý do: Hoàng Hạ vì hoa văn đẹp ngang Ngọc Lũ, Sông Đà vì là một trong những trống được giới nghiên cứu châu Âu biết đến sớm nhất, Cổ Loa vì bối cảnh khảo cổ và minh văn. Bài này giới thiệu từng chiếc và cách nhận ra điểm riêng của chúng.
Vì sao có những chiếc trống "nổi tiếng"
Trong hàng trăm trống đồng đã tìm thấy ở Việt Nam, chỉ một số ít được nhắc tên thường xuyên. Một chiếc trống trở thành "nổi tiếng" khi có đủ vài điều:
- Còn nguyên vẹn, hoa văn rõ.
- Được công bố, nghiên cứu sớm, có mặt trong nhiều sách.
- Có bối cảnh phát hiện rõ hoặc có chi tiết hiếm (chữ viết, đồ chứa bên trong).
- Được công nhận Bảo vật quốc gia hoặc trưng bày ở bảo tàng lớn.
Trống Hoàng Hạ
Trống Hoàng Hạ được tìm thấy năm 1937 tại làng Hoàng Hạ, vùng Phú Xuyên (khi đó thuộc tỉnh Hà Đông, nay thuộc Hà Nội). Trống thuộc loại Heger I, kích thước lớn, hoa văn sắc nét, được nhiều nhà nghiên cứu xếp ngang hàng với Ngọc Lũ về vẻ đẹp.
Trên mặt trống Hoàng Hạ có đủ các cảnh quen thuộc: người hoá trang lông chim, nhà sàn, người giã gạo, người đánh trống, chim bay, hươu. Tang trống có các hình thuyền chở người hoá trang. Khi đặt cạnh Ngọc Lũ, người xem có thể so sánh từng chi tiết: số cánh sao, cách vẽ nhà, cách bố trí đoàn người. Những khác biệt nhỏ ấy giúp các nhà nghiên cứu sắp xếp trình tự thời gian giữa các trống.
Trống Hoàng Hạ đang được giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và nằm trong đợt đầu công nhận Bảo vật quốc gia năm 2012.
Trống Sông Đà
Trống Sông Đà được tìm thấy cuối thế kỷ 19 ở vùng ven sông Đà (vùng Hoà Bình ngày nay), sau đó được đưa sang Pháp. Trong tài liệu phương Tây, trống còn được gọi theo tên người đã đem nó về châu Âu. Đây là một trong những trống Heger I đầu tiên được giới nghiên cứu châu Âu mô tả, và có mặt trong công trình của Franz Heger năm 1902.
Trống Sông Đà có hoa văn rất gần với Ngọc Lũ và Hoàng Hạ. Vì nằm ở Pháp từ sớm, trống này góp phần đưa trống đồng Đông Sơn vào tầm nhìn của khảo cổ học thế giới, trước cả khi văn hoá Đông Sơn được đặt tên năm 1924.
Trống Miếu Môn
Trống Miếu Môn được tìm thấy ở vùng Chương Mỹ (thuộc tỉnh Hà Tây cũ, nay thuộc Hà Nội). Đây là một trống Đông Sơn có hoa văn đẹp, thường được nhắc trong các sách về trống đồng như một ví dụ khác của nhóm trống sớm ở châu thổ sông Hồng. Chi tiết về năm phát hiện và kích thước có thể khác nhau giữa các tài liệu, nên khi cần con số chính xác nên tra trực tiếp hồ sơ của bảo tàng đang lưu giữ.
Trống Cổ Loa
Đã có bài riêng trong danh mục này. Tóm tắt: phát hiện năm 1982 tại khu thành Cổ Loa, bên trong chứa khoảng hai trăm hiện vật đồng, trên trống có một dòng chữ Hán ngắn. Đây là trống có giá trị bối cảnh cao nhất trong nhóm trống nổi tiếng.
So sánh nhanh
| Trống | Phát hiện | Nơi lưu giữ | Điểm nổi bật |
|---|---|---|---|
| Ngọc Lũ | Khoảng 1893–1894, Hà Nam cũ | Bảo tàng Lịch sử Quốc gia | Đẹp và hoàn chỉnh nhất, sao 14 cánh |
| Hoàng Hạ | 1937, Phú Xuyên (Hà Nội) | Bảo tàng Lịch sử Quốc gia | Hoa văn đẹp ngang Ngọc Lũ |
| Sông Đà | Cuối thế kỷ 19, vùng Hoà Bình | Pháp | Được nghiên cứu sớm ở châu Âu |
| Miếu Môn | Vùng Chương Mỹ (Hà Nội) | Bảo tàng trong nước | Đại diện nhóm trống sớm châu thổ |
| Cổ Loa | 1982, Cổ Loa (Hà Nội) | Bảo tàng trong nước | Chứa đồ đồng, có minh văn Hán |
Trống đồng ở xa vùng châu thổ
Không phải trống Đông Sơn nào cũng nằm ở đồng bằng Bắc Bộ. Trống loại này còn được tìm thấy ở Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, các tỉnh miền núi phía Bắc, thậm chí ở Tây Nguyên và Nam Bộ. Mỗi phát hiện ở xa trung tâm là một câu hỏi thú vị: trống được đem tới qua trao đổi, quà tặng giữa các thủ lĩnh, hay có xưởng đúc địa phương? Trống đồng cũng được tìm thấy ở Indonesia, Malaysia, Thái Lan, cho thấy mạng lưới trao đổi rất rộng thời cổ.
Góc nhìn hôm nay: một lộ trình xem trống đồng
- Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội): Ngọc Lũ, Hoàng Hạ và nhiều trống khác — nên dành ít nhất một giờ cho phòng Đông Sơn.
- Khu di tích Cổ Loa: hiểu bối cảnh của trống Cổ Loa và kho mũi tên đồng.
- Bảo tàng tỉnh Thanh Hoá và di chỉ Đông Sơn: quê hương của tên gọi văn hoá Đông Sơn.
- Danh sách Bảo vật quốc gia: tra cứu trên cổng thông tin của Cục Di sản văn hoá để biết những trống đồng nào đã được công nhận qua các đợt.
Câu hỏi thường gặp
Trống đồng Hoàng Hạ được tìm thấy ở đâu?
Trống được tìm thấy năm 1937 tại làng Hoàng Hạ, vùng Phú Xuyên, khi đó thuộc tỉnh Hà Đông, nay thuộc Hà Nội. Trống đang được giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.
Trống đồng Hoàng Hạ và Ngọc Lũ cái nào đẹp hơn?
Hai trống đều thuộc nhóm đẹp nhất của trống Đông Sơn, hoa văn rất gần nhau. Ngọc Lũ thường được coi là hoàn chỉnh nhất, nhưng Hoàng Hạ được nhiều nhà nghiên cứu đánh giá ngang hàng.
Trống đồng Sông Đà ở đâu?
Trống Sông Đà được tìm thấy cuối thế kỷ 19 ở vùng ven sông Đà và được đưa sang Pháp, hiện nằm trong sưu tập bảo tàng ở Pháp.
Có bao nhiêu trống đồng là Bảo vật quốc gia?
Danh sách Bảo vật quốc gia được bổ sung qua nhiều đợt từ năm 2012 và có nhiều trống đồng. Con số thay đổi theo từng đợt, nên cần tra danh sách mới nhất của cơ quan quản lý di sản.
Trống đồng có được tìm thấy ở miền Nam không?
Có. Trống loại Đông Sơn đã được tìm thấy ở cả Tây Nguyên và Nam Bộ, dù ít hơn nhiều so với miền Bắc. Đây là bằng chứng của mạng lưới trao đổi rộng thời cổ.