Thanh la, não bạt và chập chõa là ba nhạc cụ gõ bằng kim loại quen thuộc của dàn nhạc lễ, chèo, tuồng và đoàn lân: thanh la là đĩa đồng nhỏ treo trên tay, đánh bằng dùi; não bạt và chập chõa là cặp đĩa đồng đập vào nhau (tương tự cymbal), não bạt to hơn, chập chõa nhỏ hơn. Tiếng kim loại chói, vang của chúng dùng để nhấn những điểm cao trào, tạo không khí rộn ràng hoặc trang nghiêm — thứ mà tiếng trống da không làm được.
Ba nhạc cụ, ba kiểu tiếng
| Nhạc cụ | Hình dáng | Cách chơi | Tiếng |
|---|---|---|---|
| Thanh la | Đĩa đồng nhỏ, phẳng, vành thấp, có dây treo | Một tay cầm dây treo, tay kia đánh bằng dùi gỗ hoặc dùi sừng | Chói, cao, ngân vừa |
| Não bạt | Cặp đĩa đồng lớn, giữa có núm lồi, có dây quai | Hai tay cầm hai chiếc đập vào nhau, xoa, hoặc đập rồi giữ | Mạnh, xoè rộng, ngân dài |
| Chập chõa | Cặp đĩa đồng nhỏ hơn não bạt | Đập vào nhau, có khi đập nhanh liên tục | Sáng, gọn, rộn ràng |
Tên gọi có khác nhau theo vùng: có nơi gọi chung là chũm choẹ, có nơi phân biệt não bạt với chập chõa theo kích cỡ. Thanh la ở một số nơi gọi là "đẩu", "phèng la" khi to hơn. Khi đọc tài liệu, nên nhìn hình để biết đang nói về loại nào.
Trong dàn nhạc chèo và tuồng
- Chèo: thanh la đi cùng trống đế giữ nhịp cho làn điệu, nhấn các tiếng phụ. Tiếng thanh la nhẹ, xen kẽ, làm câu nhạc sáng hơn.
- Tuồng: chập chõa, não bạt cùng trống chiến tạo nên âm thanh của những cảnh võ, cảnh giận dữ, cảnh ra quân. Một cú não bạt đúng lúc nhân vật vung giáo có thể làm cả rạp giật mình.
Trong nhạc lễ và đám rước
Ở đình, đền, chùa và trong các đám rước, kim loại mang ý nghĩa nghi lễ. Tiếng thanh la, chập chõa:
- Báo hiệu đoàn rước khởi hành, dừng nghỉ, vào đình.
- Đi cùng chiêng, trống trong tế lễ.
- Trong nhạc lễ Phật giáo, não bạt, chập chõa dùng ở những nghi lễ nhất định, cùng chuông, mõ.
- Trong đám tang theo nghi thức truyền thống, phường bát âm cũng dùng thanh la, chũm choẹ.
Trong đoàn lân
Một đoàn lân cơ bản gồm trống, chiêng (hoặc thanh la lớn) và chập chõa. Ba nhạc cụ chia việc:
- Trống: dẫn nhịp, ra hiệu cho lân.
- Chiêng / thanh la: đánh vào phách mạnh, giữ khung.
- Chập chõa: đánh theo trống, làm nhịp rộn và tạo "không khí hội".
Người chơi chập chõa trong đoàn lân phải nghe trống rất kỹ: trống đổi nhịp, chập chõa đổi theo ngay. Những đoàn lân giỏi có lúc trống, chiêng, chập chõa cùng dừng đột ngột — khoảnh khắc im lặng ấy làm động tác của lân nổi bật hẳn.
Làm thanh la, chập chõa
Thanh la, não bạt, chập chõa được làm từ hợp kim đồng, bằng cách đúc rồi gò, hoặc gò từ tấm kim loại. Ở Việt Nam, các làng đúc đồng như Phước Kiều (vùng Điện Bàn, Quảng Nam cũ, nay thuộc Đà Nẵng), Đại Bái (Bắc Ninh) có làm chiêng, thanh la, chũm choẹ. Tiếng của nhạc cụ kim loại phụ thuộc nhiều vào hợp kim và độ dày — người thợ gõ thử, gò thêm để chỉnh tiếng.
Họ hàng: cymbal của bộ trống hiện đại
Cymbal trong bộ trống jazz, rock (hi-hat, crash, ride) cùng họ với não bạt, chập chõa — đều là đĩa kim loại rung. Truyền thống làm cymbal có nguồn gốc lâu đời ở vùng Trung Đông, Trung Á, Thổ Nhĩ Kỳ và Trung Hoa; cymbal hiện đại được phát triển từ những nghề này. Danh mục Bộ trống hiện đại của wiki có bài riêng về cymbal.
Nghe kim loại sao cho không hại tai
Tiếng kim loại có nhiều tần số cao, đứng sát lâu dễ gây ù tai — nhất là với người chơi chập chõa trong đoàn lân diễn nhiều giờ. Một vài lưu ý:
- Người chơi nên dùng nút tai mềm khi tập và diễn dài.
- Không để trẻ nhỏ đứng sát nhạc cụ khi đoàn đang biểu diễn.
- Ù tai kéo dài sau buổi diễn nên đi khám tai mũi họng.
Góc nhìn hôm nay
Lần tới xem múa lân, hãy thử tách tiếng: tiếng trống trầm dẫn nhịp, tiếng chiêng hoặc thanh la điểm phách, tiếng chập chõa rộn ràng bám sát trống. Nghe ra được ba lớp ấy là đã hiểu vì sao một đoàn lân nhỏ vẫn tạo được không khí của cả một ngày hội.
Kỹ thuật chặn tiếng
Với nhạc cụ kim loại, biết làm tiếng tắt cũng quan trọng như biết làm tiếng vang. Người chơi thanh la có thể áp ngón tay vào mặt đĩa ngay sau khi đánh để tiếng gọn lại. Người chơi não bạt, chập chõa đập xong rồi áp hai đĩa vào ngực hoặc ép chặt vào nhau để chặn tiếng. Trong tuồng, có những đoạn chỉ cần một tiếng chập chõa "chát" khô rồi tắt ngay; có đoạn lại cần để tiếng ngân dài lan khắp rạp. Phối giữa tiếng ngân và tiếng chặn là cái tạo nên chất "sân khấu" cho dàn bộ gõ kim loại.
Câu hỏi thường gặp
Thanh la là nhạc cụ gì?
Thanh la là đĩa đồng nhỏ, phẳng, treo bằng dây, đánh bằng dùi, cho tiếng chói và cao. Thanh la dùng nhiều trong chèo, nhạc lễ và đám rước.
Não bạt và chập chõa khác nhau thế nào?
Cả hai đều là cặp đĩa đồng đập vào nhau. Não bạt to hơn, tiếng mạnh và ngân dài; chập chõa nhỏ hơn, tiếng sáng và gọn, hay dùng trong đoàn lân.
Chũm choẹ là gì?
Chũm choẹ là cách gọi chung ở nhiều nơi cho cặp đĩa kim loại đập vào nhau, gồm cả não bạt và chập chõa.
Đoàn lân cần những nhạc cụ gì?
Một đoàn lân cơ bản cần trống, chiêng hoặc thanh la lớn và chập chõa. Trống dẫn nhịp, chiêng giữ phách mạnh, chập chõa bám theo trống tạo không khí rộn ràng.
Chập chõa có giống cymbal không?
Cùng họ, vì đều là đĩa kim loại rung. Cymbal của bộ trống hiện đại phát triển từ truyền thống làm đĩa kim loại ở Trung Đông, Trung Á và Trung Hoa.