Trong tang lễ truyền thống của người Việt, phường nhạc (phường bát âm, phường kèn) chơi nhạc lễ với kèn, trống, thanh la, nhị, sáo suốt những ngày tang, từ lúc khâm liệm, phúng viếng tới khi đưa tang ra đồng. Tiếng trống trong đám tang chậm, trầm, đi cùng tiếng kèn ai oán; nó vừa là nghi lễ tiễn đưa, vừa là cách báo tin buồn cho làng xóm và giữ nhịp cho đoàn đưa tang. Ở nhiều nơi, những bài nhạc tang được chơi theo lề lối riêng của từng vùng.
Phường nhạc trong đám tang
| Nhạc cụ | Vai trò |
|---|---|
| Kèn (kèn bầu, kèn đám) | Giai điệu chính, tiếng ai oán, vang xa |
| Trống (trống cái nhỏ, trống con, trống cơm) | Giữ nhịp chậm, trầm; báo các nghi thức |
| Thanh la, não bạt | Điểm nhịp |
| Nhị, sáo | Giai điệu buồn khi ngồi chơi bên linh cữu |
Ở miền Bắc, phường kèn đám ma là hình ảnh quen thuộc của làng quê. Ở miền Nam, nhạc lễ Nam Bộ (nhạc lễ cổ truyền) với trống, kèn, đờn cò, đờn kìm được mời cho tang lễ. Ở Huế, nhạc tang mang nét trang trọng của nhạc lễ cung đình.
Nhạc theo từng nghi thức tang
- Khâm liệm, nhập quan: nhạc lễ trang nghiêm, tiếng trống chậm.
- Thành phục: lễ con cháu mặc đồ tang, nhạc lễ đi cùng lời khấn.
- Phúng viếng: mỗi đoàn khách tới viếng, nhạc nổi lên; khi khách lễ xong, nhạc dừng. Tiếng trống ở đây có vai trò như "hiệu lệnh" báo có khách.
- Tế, lễ điếu: ở một số nơi có tế theo lối xưa, trống chiêng phối hợp như tế ở đình.
- Đưa tang: phường nhạc đi trước linh xa, nhịp trống chậm theo bước chân đoàn đưa tang.
- Hạ huyệt: nhạc lễ lần cuối.
Trình tự cụ thể khác nhau theo vùng, theo tôn giáo (Phật giáo, Công giáo, tín ngưỡng dân gian) và theo gia đình.
Nhịp trống tang khác trống hội thế nào
Trống tang hầu như không có đoạn "dồn" như trống hội. Nhịp chậm, đều, nặng, tiếng trống thường để ngân dài. Có những tiếng trống đơn lẻ, cách quãng, báo nghi thức. Cảm giác trống tang tạo ra là sự lắng xuống, trang nghiêm, đồng cảm — trái ngược với sự hưng phấn của trống hội. Đây là ví dụ rõ nhất cho thấy cùng một chiếc trống, đổi nhịp là đổi hoàn toàn ý nghĩa.
Những vai trò của nhạc tang
- Nghi lễ tiễn đưa: theo quan niệm truyền thống, âm nhạc giúp linh hồn người mất được tiễn đưa đầy đủ lễ nghĩa.
- Báo tin: ở làng, tiếng kèn trống là cách báo cho mọi người biết có tang để tới viếng.
- Chia buồn: tiếng nhạc nói thay những điều khó nói, chia sẻ nỗi buồn với gia đình.
- Tổ chức: nhịp trống báo khách tới, báo đổi nghi thức, giữ cho tang lễ trật tự.
Nhạc tang ở các dân tộc
Mỗi dân tộc có nhạc tang riêng: người H'Mông có khèn và trống dẫn đường linh hồn, người Lô Lô có trống đồng theo cặp, các dân tộc Tây Nguyên có cồng chiêng trong lễ bỏ mả, người Mường có mo và chiêng. Những truyền thống này đã được nhắc ở các bài về trống dân tộc và trống đồng của wiki.
Những thay đổi hôm nay
- Ở thành phố, tang lễ tổ chức ở nhà tang lễ, thời gian ngắn, nhạc lễ có khi được thay bằng nhạc phát qua loa hoặc đội nhạc của nhà tang lễ.
- Nhiều địa phương có quy định về tang lễ văn minh: hạn chế thời gian, âm lượng, không chơi nhạc quá khuya.
- Ở nông thôn, phường nhạc lễ vẫn được mời, nhưng số người làm nghề giảm.
Giữ ý với hàng xóm
Nhạc tang, nhất là kèn, rất to. Gia đình có tang và phường nhạc thường thống nhất giờ chơi, tránh khuya muộn, nhất là ở khu dân cư đông đúc. Đây là cách giữ lễ với người mất mà vẫn tôn trọng cộng đồng.
Nghề nhạc lễ tang
Người làm nhạc lễ trong đám tang thường học nghề theo gia đình hoặc theo phường. Họ phải thuộc nhiều bài, biết lề lối từng nghi thức, chịu được việc thức khuya, đi xa. Trong xã hội cũ, nghề này có khi bị coi nhẹ; ngày nay nhiều người nhìn nhận lại giá trị của những nhạc công dân gian giữ được kho bài nhạc lễ cổ — một phần di sản âm nhạc ít được ghi chép.
Góc nhìn hôm nay
Nhạc tang là chủ đề ít người muốn nói tới, nhưng là một phần quan trọng của văn hoá. Nếu trong làng còn những nghệ nhân chơi nhạc lễ, việc ghi âm, ghi lại tên bài, cách chơi của họ là việc rất có ích cho thế hệ sau. Các bảo tàng, viện nghiên cứu âm nhạc cũng có những bộ sưu tập ghi âm nhạc lễ có thể tìm nghe.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đám tang có kèn trống?
Theo truyền thống, kèn trống là nghi lễ tiễn đưa người mất, báo tin cho làng xóm, chia buồn với gia đình và giữ trật tự cho các nghi thức tang lễ.
Nhạc đám tang dùng nhạc cụ gì?
Phường nhạc tang thường có kèn, trống, thanh la, nhị, sáo. Ở Nam Bộ có nhạc lễ với trống, kèn, đờn cò, đờn kìm.
Trống tang khác trống hội thế nào?
Trống tang chậm, trầm, đều, hầu như không có đoạn dồn dập, tạo cảm giác trang nghiêm. Trống hội có nhiều đoạn dồn, tạo không khí sôi nổi.
Vì sao tiếng trống nổi lên khi có khách viếng?
Trong phúng viếng, tiếng trống và nhạc báo có đoàn khách tới, đi cùng nghi thức thắp hương, vái lạy. Khi khách lễ xong, nhạc dừng.
Có quy định về nhạc trong tang lễ không?
Nhiều địa phương có quy định về tang lễ văn minh, hạn chế thời gian và âm lượng, không chơi nhạc quá khuya, để tôn trọng cộng đồng xung quanh.