K'lông pút: nhạc cụ Tây Nguyên vỗ tay ra gió và cách tạo tiếng

K'lông pút là nhạc cụ của một số dân tộc Tây Nguyên gồm nhiều ống nứa dài ngắn xếp nằm ngang trên giá; người chơi không gõ vào ống mà chụm hai bàn tay vỗ vào nhau trước miệng ống, đẩy luồng hơi vào làm ống vang lên. Mỗi ống cho một nốt, ống dài trầm, ống ngắn cao. Vì cách tạo tiếng độc đáo này, K'lông pút hay được gọi là nhạc cụ "vỗ tay ra gió" — một trong những nhạc cụ lạ nhất của Việt Nam.

Thuộc dân tộc nào

K'lông pút thường được nhắc tới gắn với người Xơ Đăng và một số dân tộc ở vùng bắc Tây Nguyên, cũng có tài liệu nhắc tới ở người M'nông, Ê Đê. Cách gọi và cách viết tên nhạc cụ (K'lông pút, Klông pút, Klong put) khác nhau giữa các tài liệu. Theo truyền thống, K'lông pút thường do phụ nữ chơi — điều khác với cồng chiêng vốn chủ yếu do nam giới đánh ở nhiều dân tộc.

Cấu tạo

• Ống nứa: thường vài ống tới hơn chục ống, đường kính tương đối đều, dài ngắn khác nhau theo cao độ. Một đầu ống để hở (miệng ống, nơi vỗ tay), đầu kia có thể bịt hoặc hở tuỳ cách làm.
• Giá đỡ: các ống xếp nằm ngang song song trên hai thanh gỗ hoặc trên giá, miệng ống quay về phía người chơi.
• Chỉnh nốt: cắt bớt hoặc chọn ống dài ngắn để có nốt mong muốn — vì đây là nhạc cụ hơi, cao độ do cột không khí trong ống quyết định.

Cách chơi: vỗ tay để thổi

Người chơi đứng hoặc ngồi trước miệng ống, chụm hai bàn tay khum lại rồi vỗ vào nhau ngay trước miệng ống. Cái vỗ đẩy một luồng không khí ngắn, mạnh vào ống — giống như thổi một hơi rất nhanh. Cột không khí trong ống rung lên và phát ra tiếng "pút" trầm, ấm.

Chơi K'lông pút giỏi đòi hỏi di chuyển hai tay nhanh giữa các ống mà vẫn giữ được nhịp và độ chính xác. Người xem thường thấy như một điệu múa tay.

Vì sao xếp vào bộ gõ trong wiki này

Về phân loại nhạc cụ học, K'lông pút là nhạc cụ hơi (tiếng do cột khí rung), nhưng cách chơi bằng động tác vỗ tay lại rất gần bộ gõ: tiết tấu là trung tâm, mỗi cái vỗ là một tiếng. Vì vậy trong nhiều sách phổ thông, K'lông pút thường được giới thiệu cùng các nhạc cụ gõ tre nứa Tây Nguyên.

Truyền thuyết về K'lông pút

Có những câu chuyện dân gian được kể lại quanh nguồn gốc K'lông pút. Một chuyện phổ biến kể rằng các cô gái giã gạo, khi vỗ tay phủi bụi trấu trước những ống nứa đựng nước gần đó thì nghe tiếng vang lạ, từ đó làm thành nhạc cụ. Chuyện khác gắn K'lông pút với chuyện tình yêu đôi lứa. Đây là truyền thuyết, nhưng nó cho thấy K'lông pút sinh ra từ đời sống thường ngày và gắn với phụ nữ.

K'lông pút trên sân khấu hôm nay

Giống T'rưng, K'lông pút được đưa lên sân khấu biểu diễn từ nửa sau thế kỷ 20. Các nghệ sĩ cải tiến thêm ống, chỉnh theo thang âm rộng hơn để hoà tấu cùng dàn nhạc. Tiết mục độc tấu K'lông pút thường gây ấn tượng mạnh với khán giả, nhất là khán giả nước ngoài, vì động tác vỗ tay vừa là nhạc vừa là múa.

• Trong buôn làng, K'lông pút đi cùng hát, múa xoang trong các dịp vui.
• Trên sân khấu, K'lông pút đứng cạnh T'rưng, đàn đá, cồng chiêng trong các tiết mục mang màu sắc Tây Nguyên.

Thử làm một "K'lông pút" ở nhà

Đây là một thí nghiệm âm học vui cho trẻ em, không phải nhạc cụ thật:

1. Lấy vài ống nhựa PVC hoặc ống bìa cứng có đường kính bằng nhau, cắt dài ngắn khác nhau (ví dụ từ 20 cm tới 50 cm).
2. Bịt kín một đầu mỗi ống bằng băng dính dày.
3. Đặt các ống nằm ngang, đầu hở quay về phía mình.
4. Khum tay vỗ trước miệng từng ống, nghe ống dài trầm, ống ngắn cao.

Trẻ sẽ tự thấy mối liên hệ giữa độ dài cột khí và cao độ — đúng nguyên lý của K'lông pút và của mọi nhạc cụ hơi.

Góc nhìn hôm nay

Nếu có dịp xem biểu diễn âm nhạc Tây Nguyên, hãy để ý tiết mục K'lông pút: người chơi không chạm vào nhạc cụ mà nhạc cụ vẫn vang. Đó là bài học nhỏ về sự sáng tạo của người xưa: âm nhạc có thể đến từ một cái vỗ tay và vài ống nứa.