Kèn trống rước dâu: âm nhạc trong đám cưới người Việt xưa

Trong đám cưới người Việt xưa, nhất là ở nông thôn, phường bát âm với kèn, trống cơm, trống con, thanh la, nhị, sáo đi cùng đoàn rước dâu, chơi ở nhà trai và nhà gái, báo cho cả xóm biết có việc vui. "Kèn trống rước dâu" là cách nói quen thuộc, cho thấy âm nhạc là một phần không thể thiếu của lễ cưới truyền thống. Ngày nay ban nhạc điện tử, loa đài đã thay phần lớn, nhưng ở nhiều vùng quê và trong các đám cưới theo lối cổ, phường nhạc lễ vẫn được mời.

Phường bát âm trong đám cưới

"Bát âm" là tám chất liệu làm nhạc cụ theo quan niệm cổ; "phường bát âm" là nhóm nhạc công dân gian chơi nhạc lễ trong các dịp hiếu hỉ. Một phường thường có:

Số người và nhạc cụ thay đổi tuỳ điều kiện gia đình và tuỳ vùng. Gia đình khá giả có thể mời phường đông người, chơi nhiều ngày; gia đình bình thường mời phường nhỏ chơi trong lúc rước dâu.

Kèn trống theo từng nghi lễ

1. Lễ chạm ngõ, ăn hỏi: thường không cần nhạc lớn; có nơi có trống, kèn nhẹ khi nhà trai mang lễ.
2. Đón dâu: đoàn nhà trai lên đường, phường nhạc đi đầu, kèn trống báo cho xóm làng biết.
3. Tại nhà gái: nhạc chơi khi nhà trai tới, trong lúc làm lễ gia tiên, khi xin dâu.
4. Đưa dâu về: kèn trống đi cùng đoàn đưa dâu, có khi qua sông, qua cánh đồng, vang cả một vùng.
5. Tại nhà trai: nhạc đón dâu về, chơi trong lúc làm lễ, mời khách.

Nhịp trống trong đám cưới vui tươi, đều, không dồn dập như trống hội. Các bài nhạc lễ cưới thường mang không khí rộn rã, chúc phúc.

Đám cưới vùng miền

• Bắc Bộ: phường bát âm, kèn trống rước dâu; một số vùng có tục "chăng dây" chặn đường đoàn rước để xin chút quà mừng, kèn trống lại nổi lên khi được qua.
• Huế, miền Trung: nhạc lễ mang ảnh hưởng của nhạc cung đình, trang trọng hơn.
• Nam Bộ: nhạc lễ Nam Bộ với trống, kèn, đờn; có nơi mời nhóm đờn ca tài tử góp vui trong tiệc cưới.
• Các dân tộc thiểu số: người Mường có chiêng cưới, người Thái có khèn và xoè, người Tây Nguyên có cồng chiêng trong lễ cưới.

Vì sao đám cưới cần nhiều tiếng động

Có mấy lý do được các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian nêu:

• Công bố: ở làng xưa, kèn trống là cách báo cho cả cộng đồng biết hai gia đình đã thành thông gia — một dạng "công khai" hôn nhân.
• Xua điều xấu: tiếng ồn ào được tin là xua tà khí, giữ cho ngày vui suôn sẻ.
• Tạo không khí: âm nhạc giúp khách khứa vui, đoàn rước bước đi có nhịp.
• Thể hiện thể diện: phường nhạc lớn, chơi hay cũng là niềm tự hào của gia chủ.

Từ phường bát âm tới ban nhạc điện tử

Từ cuối thế kỷ 20, đám cưới ở thành thị và nhiều vùng nông thôn chuyển sang dùng loa đài, ban nhạc với đàn điện tử, hát nhạc trẻ. Phường bát âm thu hẹp dần, nhiều nhạc công già nghỉ nghề. Tuy vậy:

• Ở một số làng, gia đình vẫn mời phường nhạc lễ cho phần lễ gia tiên, còn tiệc thì dùng ban nhạc.
• Đám cưới "theo lối xưa" — áo dài truyền thống, rước dâu bằng thuyền, xe đạp — thường mời nhạc lễ để tạo không khí.
• Một số nhóm nhạc trẻ học lại nhạc lễ để phục vụ những đám cưới muốn có màu sắc truyền thống.

Muốn có kèn trống trong đám cưới hôm nay

1. Hỏi các phường nhạc lễ ở địa phương, đình chùa, hội người cao tuổi — họ thường biết ai còn chơi.
2. Bàn trước với phường về chương trình: chơi lúc nào, bao lâu, bài gì.
3. Kết hợp hài hoà: nhạc lễ cho phần lễ, nhạc hiện đại cho phần tiệc nếu muốn.
4. Nhớ rằng tiếng kèn trống rất to; báo trước với hàng xóm và giữ giờ giấc hợp lý.

Góc nhìn hôm nay

Hỏi ông bà, cha mẹ về đám cưới ngày xưa, gần như ai cũng nhớ tiếng kèn trống rước dâu. Đó là âm thanh của một thời, khi cả làng cùng chung vui một đám cưới. Ghi âm lại lời kể của người lớn tuổi về đám cưới xưa, kể cả việc phường nhạc chơi những gì, là một cách giữ ký ức gia đình rất đáng làm.