Hò lao động: nhịp của người kéo gỗ, giã gạo, kéo lưới và chèo đò

Hò lao động là những câu hò người Việt hát khi làm việc chung — kéo gỗ, giã gạo, kéo lưới, chèo đò, kéo thuyền — trong đó nhịp câu hò trùng với nhịp động tác, giúp cả nhóm dùng sức cùng lúc và quên bớt mệt. Phần lớn hò lao động theo lối xướng – xô: một người "cái" xướng câu, cả nhóm "xô" lại một tiếng đệm đúng lúc cùng ra sức. Hò sông Mã (Thanh Hoá), hò giã gạo (Bình Định, Phú Yên cũ), hò kéo lưới ở các làng biển miền Trung, hò mái đẩy, mái nhì ở Huế là những ví dụ tiêu biểu.

Nhịp của lao động

Khi nhiều người cùng làm một việc nặng, cái khó không chỉ là sức mà là cùng lúc. Mười người kéo một khúc gỗ, nếu mỗi người kéo một lúc thì lực bị phân tán; nếu cùng dồn sức vào một khoảnh khắc thì gỗ nhích đi. Câu hò giải quyết việc ấy: tiếng xô của cả nhóm chính là "hiệu lệnh" để cùng kéo, cùng đẩy, cùng giã.

Không chỉ ở Việt Nam: thuỷ thủ phương Tây có "sea shanty" khi kéo buồm, công nhân đường sắt Mỹ có những bài hát gõ búa, nông dân nhiều nước có bài hát khi cấy, gặt. Âm nhạc gắn với lao động là một trong những dạng âm nhạc lâu đời nhất của loài người.

Lối xướng – xô

Người xướng giỏi biết điều tốc độ: việc nặng thì hò chậm, câu dài để nghỉ giữa các lần dồn sức; việc nhẹ hoặc đoạn đường dễ thì hò nhanh. Lời hò có khi là ca dao quen, có khi bịa ngay tại chỗ để trêu nhau, làm cả nhóm cười mà quên mệt.

Những loại hò lao động tiêu biểu

Hò kéo gỗ, hò kéo thuyền

Kéo gỗ từ rừng ra, kéo thuyền lên bãi là những việc cần cả nhóm cùng dồn sức. Tiếng xô "dô ta" hay "hò dô" ngắn, mạnh, trùng với cú kéo. Nhịp chậm, chắc.

Hò giã gạo

Ở Bình Định, Phú Yên cũ (nay thuộc Gia Lai, Đắk Lắk) và nhiều vùng miền Trung, hò giã gạo gắn với những đêm trai gái giã gạo chung, vừa làm vừa hát đối đáp. Nhịp chày lên xuống chính là nhịp câu hò. Hò giã gạo vì vậy vừa là hò lao động vừa là hò giao duyên.

Hò kéo lưới

Ở các làng biển miền Trung, khi kéo lưới rùng (lưới kéo từ bờ), cả làng xếp hàng kéo. Người xướng điều khiển nhịp kéo, tiếng xô vang dọc bãi biển.

Hò chèo đò: hò sông Mã, hò mái đẩy, hò mái nhì

• Hò sông Mã (Thanh Hoá): gắn với nghề chèo đò dọc sông Mã, có nhiều chặng hò theo hành trình — rời bến, qua đoạn sông êm, qua ghềnh thác, cập bến — mỗi chặng một tốc độ và tính chất khác.
• Hò mái đẩy, hò mái nhì (Huế): gắn với chèo đò trên sông Hương, phá Tam Giang; giai điệu dàn trải, buồn man mác, nhịp theo mái chèo.

Chi tiết thú vị ở hò sông Mã: tiếng hò thay đổi theo đoạn sông. Khi nước chảy xiết, cần chèo mạnh, câu hò ngắn, gấp; khi nước lặng, câu hò dài, thong thả. Đó là một "khoan – mau" sinh ra từ chính dòng sông.

Từ nhịp lao động tới nhịp âm nhạc

Hò lao động cho thấy nguồn gốc rất cụ thể của nhịp điệu: nhịp không chỉ là thứ để nghe, mà là thứ giúp cơ thể làm việc cùng nhau. Nhiều nhà nghiên cứu âm nhạc dân gian cho rằng nhịp của các làn điệu dân ca, của trống hội cũng có gốc gần với nhịp lao động: nhịp chày, nhịp chèo, nhịp bước chân.

Khoa học cũng cho thấy hoạt động đồng bộ với nhau (cùng bước, cùng hát, cùng gõ) giúp tăng cảm giác gắn kết trong nhóm — bàn kỹ ở bài về vòng trống trong danh mục Khoa học của nhịp điệu.

Hò lao động hôm nay

Khi máy móc thay sức người, hò lao động mất dần môi trường sống. Nhiều điệu hò giờ chủ yếu được biểu diễn trên sân khấu, trong lễ hội, hoặc được dạy trong các câu lạc bộ dân ca. Một số làn điệu đã được ghi vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia và được nghệ nhân truyền dạy cho lớp trẻ.

Thử "hò" tại nhà và trên lớp

1. Chọn một việc chung: kê bàn, kéo một chiếc thùng nặng (an toàn), hay chỉ là cả nhóm cùng vỗ đùi.
2. Một người xướng câu ca dao ngắn; cả nhóm đáp "hò dô" đúng lúc cùng làm động tác.
3. Thử đổi tốc độ: người xướng hát chậm, rồi nhanh dần — cả nhóm theo.
4. Để các em tự bịa lời xướng — đây là cách học ca dao, học nhịp và học làm việc nhóm cùng lúc.

Góc nhìn hôm nay

Lần tới thấy một nhóm người cùng khiêng vật nặng và tự nhiên hô "một, hai, ba — dô", hãy nhớ đó là một câu hò lao động thu nhỏ. Nhịp điệu đã giúp con người làm việc cùng nhau từ trước khi có nhạc cụ, và vẫn đang làm điều đó mỗi ngày.