Darbuka (còn gọi doumbek, tabla Ai Cập) là trống hình chiếc ly của Trung Đông, Bắc Phi và Thổ Nhĩ Kỳ, vỗ bằng tay với hai tiếng chính: "dum" trầm ở giữa mặt và "tek" sắc ở mép; đi cùng nó là cả một họ trống khung như riq, daf, bendir. Darbuka giữ nhịp cho nhạc dân gian, nhạc múa, nhạc cổ điển Ả Rập và Thổ Nhĩ Kỳ, theo những mẫu nhịp có tên riêng như maqsum, baladi, saidi, ayoub. Học những mẫu nhịp này qua cặp âm "dum – tek" là cách nhanh nhất để bước vào âm nhạc vùng này.
Darbuka trông thế nào
- Thân: hình chiếc ly có chân — phần chén trên, phần ống dưới thoát hơi. Truyền thống làm bằng đất nung hoặc gỗ; ngày nay phổ biến thân nhôm đúc hoặc kim loại.
- Mặt: da cá, da dê truyền thống; nay nhiều loại mặt nhựa, chỉnh bằng bu-lông.
- Tư thế: người chơi kẹp trống nằm ngang dưới cánh tay hoặc đặt trên đùi.
Có hai kiểu vành chính: vành bo tròn (kiểu Ai Cập) cho các ngón tay lăn dễ, và vành sắc cạnh (kiểu Thổ Nhĩ Kỳ) cho tiếng gọn, cho phép kỹ thuật bấm ngón (như "bấm" mặt da) đặc trưng.
Dum, tek, ka: ba tiếng nền
| Tiếng | Cách vỗ | Âm thanh |
|---|---|---|
| Dum | Vỗ lòng bàn tay vào giữa mặt, bật ra | Trầm, tròn |
| Tek | Đầu ngón tay phải gõ gần mép | Sắc, cao |
| Ka | Đầu ngón tay trái gõ gần mép | Như tek nhưng tay kia |
Ngoài ra còn tiếng "slap" chát, tiếng "lăn" ngón (roll) liên tục, tiếng chặn. Nhưng mọi mẫu nhịp đều được viết và đọc bằng dum và tek trước.
Những mẫu nhịp nổi tiếng
Âm nhạc Ả Rập dùng hệ thống iqa' — các mẫu nhịp có tên. Một vài mẫu cơ bản (viết theo cách đọc phổ biến, "-" là khoảng nghỉ):
| Mẫu nhịp | Số phách | Cách đọc thường gặp | Dùng cho |
|---|---|---|---|
| Maqsum | 4 | Dum tek – tek dum – tek – | Nhạc pop, nhạc dân gian, rất phổ biến |
| Baladi | 4 | Dum dum – tek dum – tek – | Múa dân gian Ai Cập, "nặng" hơn maqsum |
| Saidi | 4 | Dum tek – dum dum – tek – | Vùng Thượng Ai Cập, múa gậy |
| Ayoub | 2 | Dum – ka dum tek – | Nhịp nhanh, cuốn, dùng trong nghi lễ zar và múa |
| Malfuf | 2 | Dum – – tek – – tek – | Nhanh, vào – ra của vũ công |
Cách viết các mẫu này có khác nhau giữa các thầy và các vùng. Người chơi giỏi "trang trí" mẫu nền bằng nhiều tiếng tek, ka, lăn ngón, nhưng luôn giữ vị trí các tiếng dum.
Âm nhạc Thổ Nhĩ Kỳ có hệ usul với nhiều nhịp lẻ như 9/8 (nổi tiếng với nhịp "Karşılama"), 7/8, 5/8 — chủ đề được bàn ở bài nhịp lẻ của danh mục Nhịp & phách.
Họ trống khung Trung Đông
- Riq: trống khung nhỏ có lục lạc kim loại gắn quanh vành, mặt da cá hoặc da dê. Riq là nhạc cụ giữ nhịp tinh tế trong dàn nhạc cổ điển Ả Rập (takht).
- Daf, def: trống khung lớn, có loại gắn vòng kim loại phía trong. Daf rất quan trọng trong nhạc Ba Tư, Kurd, nhạc tôn giáo Sufi.
- Bendir: trống khung Bắc Phi, có dây căng phía sau mặt da tạo tiếng rè đặc trưng.
- Tombak (zarb): trống hình ly của Iran, thân gỗ, kỹ thuật ngón tay rất phức tạp.
Trống khung là một trong những dạng trống cổ nhất: hình ảnh phụ nữ cầm trống khung đã xuất hiện trên tác phẩm điêu khắc, tranh vẽ ở Lưỡng Hà và Ai Cập cổ đại.
Darbuka trong múa và lễ hội
Darbuka gắn với nhạc múa ở Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ, Bắc Phi, Levant. Trong đám cưới truyền thống ở nhiều vùng, darbuka và trống khung là nhạc cụ không thể thiếu. Người chơi darbuka giỏi "đối thoại" với vũ công: những đoạn trống độc tấu ngắn, nhanh được vũ công đáp lại bằng động tác hông, vai.
Học darbuka cho người mới
- Tập dum và tek cho rõ, tiếng nào ra tiếng nấy.
- Học maqsum trước — nó có mặt trong rất nhiều bài.
- Đọc to "dum tek tek dum tek" trong khi đánh, như người học tabla đọc bol.
- Khi chắc tay, thêm ka xen giữa để lấp các khoảng trống.
- Nghe nhạc Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ để quen tai với cách nhấn nhịp.
Góc nhìn hôm nay
Darbuka nhỏ, nhẹ, giá vừa phải, dễ học ở mức cơ bản — vì vậy nó phổ biến trong các lớp bộ gõ thế giới. Thú vị là cặp âm "dum – tek" rất gần với cách người Việt nói "tùng – cắc": hai nền văn hoá cách xa nhau đều gọi tiếng trầm và tiếng sắc của trống bằng những âm tiết mô phỏng. Đó là một trong những điểm chung đẹp của âm nhạc loài người.
Câu hỏi thường gặp
Darbuka là gì?
Darbuka là trống hình chiếc ly của Trung Đông, Bắc Phi và Thổ Nhĩ Kỳ, vỗ bằng tay với tiếng dum trầm ở giữa mặt và tek sắc ở mép.
Maqsum là nhịp gì?
Maqsum là mẫu nhịp bốn phách rất phổ biến trong nhạc Ả Rập, thường đọc là "dum tek – tek dum – tek –". Đây là nhịp đầu tiên người học darbuka hay học.
Riq là gì?
Riq là trống khung nhỏ có lục lạc kim loại gắn quanh vành, giữ nhịp tinh tế trong dàn nhạc cổ điển Ả Rập.
Darbuka làm bằng gì?
Darbuka truyền thống làm bằng đất nung hoặc gỗ, mặt da cá hoặc da dê. Ngày nay phổ biến thân nhôm đúc và mặt nhựa chỉnh bằng bu-lông.
Darbuka khác djembe thế nào?
Cả hai đều là trống hình ly vỗ tay, nhưng darbuka nhỏ hơn, kẹp nằm ngang, kỹ thuật thiên về ngón tay; djembe to hơn, đặt đứng, vỗ cả bàn tay với ba tiếng bass, tone, slap.