Làng trống Lâm Yên ở vùng Đại Lộc, bên dòng Vu Gia (tỉnh Quảng Nam cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng), là làng làm trống truyền thống nổi tiếng nhất miền Trung. Trống Lâm Yên cung cấp cho đình, chùa, trường học, đoàn lân và các đội trống lễ hội khắp các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên. Làng giữ lối làm trống thủ công với tang gỗ mít, mặt da trâu, da bò và trải qua không ít khó khăn vì lũ lụt của vùng hạ lưu sông Vu Gia.
Đại Lộc và sông Vu Gia
Đại Lộc là vùng bán sơn địa, nơi sông Vu Gia từ vùng núi phía tây chảy về đồng bằng. Đất bãi bồi màu mỡ, vườn mít, vườn tre nhiều — đúng những nguyên liệu nghề trống cần. Nhưng đây cũng là vùng hay ngập khi mùa lũ tháng 10, tháng 11 về. Người làm trống ở Lâm Yên quen với việc kê cao tang trống, cất da lên gác khi nước lên, và sau lũ thì phơi lại gỗ, kiểm tra từng tấm da.
Nghề trống của làng có từ bao giờ
Người trong làng thường kể nghề trống có từ nhiều đời, có gia đình nối nghề năm sáu thế hệ. Con số "bao nhiêu năm" được nêu khác nhau tuỳ nguồn; không có văn bản cổ ghi chính xác năm khởi nghề. Điều chắc chắn là từ lâu, khi nói tới trống ở miền Trung, người ta nhắc tới Lâm Yên.
Làm trống kiểu Lâm Yên
Quy trình cơ bản giống các làng trống khác: chọn gỗ mít, xẻ ván, bào cong, ghép tang; thuộc da trâu hoặc da bò; căng da, lên tiếng, đóng nêm, sơn. Một vài điểm người làm nghề hay nhấn mạnh:
- Gỗ mít miền Trung: vườn mít ở các vùng ven sông Quảng Nam cũ cho gỗ chắc, thợ thích dùng mít già lâu năm.
- Phơi gỗ trong nắng gắt: mùa hè miền Trung nắng nóng, khô — thuận lợi để phơi gỗ, phơi da, nhưng cũng dễ làm da co quá nhanh nếu không canh.
- Tiếng trống hợp với lễ hội miền Trung: trống lân, trống tuồng, trống bài chòi cần tiếng gọn, vang; thợ chỉnh tiếng theo yêu cầu.
Trống Lâm Yên đi đâu
| Khách hàng | Loại trống thường đặt |
|---|---|
| Đình làng, chùa, nhà thờ họ | Trống cái, trống chùa cỡ lớn |
| Trường học | Trống trường, trống đội nghi thức |
| Đoàn lân, đội múa rồng | Trống lân tang thấp mặt rộng |
| Đoàn tuồng, bài chòi, nghệ thuật dân gian | Trống chiến, trống nhỏ |
| Khách du lịch | Trống nhỏ lưu niệm |
Mùa cao điểm của làng thường là trước khai giảng (trống trường, trống đội) và trước Tết Nguyên đán, rằm tháng Tám (trống lân), cùng mùa lễ hội đầu năm.
Miền Trung: vùng đất của tiếng trống
Quảng Nam cũ và các vùng lân cận có nhiều loại hình nghệ thuật cần trống: tuồng Quảng, bài chòi (được UNESCO ghi danh năm 2017 với tên "Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ Việt Nam"), múa lân trong phố cổ Hội An, các lễ hội cầu ngư ở làng biển. Ở bài chòi, tiếng trống, tiếng mõ đi cùng câu hô của "anh hiệu" khi xướng các con bài. Nhu cầu trống của vùng vì vậy rất đa dạng, và làng trống Lâm Yên lớn lên cùng nhu cầu ấy.
Khó khăn và thay đổi
- Lũ lụt: mỗi mùa lũ là một lần thử thách, nhất là với gỗ và da đang phơi.
- Nguyên liệu: da trâu hiếm dần, nhiều cơ sở chuyển sang da bò cho trống vừa và nhỏ.
- Máy móc: máy xẻ, máy bào giúp nhanh hơn khâu gỗ; khâu căng da, lên tiếng vẫn làm tay.
- Người nối nghề: như nhiều làng nghề khác, số người trẻ theo nghề không nhiều.
Góc nhìn hôm nay
Nếu đi Đà Nẵng – Hội An, có thể dành nửa ngày ghé Đại Lộc. Một vài gợi ý:
- Đi vào mùa khô (khoảng tháng 3 tới tháng 8) để thấy xưởng hoạt động đầy đủ, tránh mùa lũ.
- Hỏi trước chủ cơ sở về giờ có công đoạn căng da.
- Kết hợp xem bài chòi hoặc múa lân ở Hội An để nghe trống "ở đúng chỗ của nó".
- Mua một chiếc trống nhỏ làm quà — và nhớ hỏi thợ cách giữ da không bị ẩm khi mang về.
Một ngày ở xưởng trống miền Trung
Buổi sáng thường dành cho việc gỗ: xẻ ván, bào cong, ghép tang, tranh thủ lúc trời còn mát. Giữa trưa nắng gắt là lúc phơi da, phơi tang đã sơn. Chiều muộn, khi nắng dịu và gió từ sông thổi vào, thợ cả mới bắt tay căng da, lên tiếng — da khô vừa phải, tiếng nghe rõ. Ở những xưởng nhỏ, cả nhà cùng làm: người cha căng da, người con bào gỗ, người mẹ vót nêm và sơn. Những tháng cận khai giảng, cận Tết, xưởng có khi làm tới tối để kịp giao trống. Khách ghé chơi nếu kiên nhẫn ngồi lâu sẽ được nghe cả một "bản nhạc" của nghề: tiếng bào, tiếng búa đóng nêm, tiếng gõ thử trống lúc trầm lúc bổng.
Câu hỏi thường gặp
Làng trống Lâm Yên ở đâu?
Làng trống Lâm Yên ở vùng Đại Lộc, bên sông Vu Gia, thuộc tỉnh Quảng Nam cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Đây là làng làm trống truyền thống nổi tiếng nhất miền Trung.
Trống Lâm Yên làm từ gì?
Trống Lâm Yên thường làm tang bằng gỗ mít ghép, mặt da trâu hoặc da bò, đóng nêm tre và sơn hoàn thiện. Thợ chỉnh tiếng theo mục đích dùng của từng trống.
Nghề trống Lâm Yên có từ bao giờ?
Người trong làng kể nghề có từ nhiều đời, có gia đình nối nghề năm sáu thế hệ. Không có văn bản cổ ghi chính xác năm khởi nghề.
Bài chòi có dùng trống không?
Có. Trong bài chòi, tiếng trống, tiếng mõ đi cùng câu hô của anh hiệu khi xướng con bài. Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ được UNESCO ghi danh năm 2017.
Nên ghé làng trống Lâm Yên vào mùa nào?
Nên đi vào mùa khô, khoảng từ tháng 3 tới tháng 8, khi xưởng hoạt động đều và không lo mưa lũ. Mùa lũ cuối năm, việc làm trống thường bị gián đoạn.