Muốn trống bền và giữ tiếng, cần tránh bốn kẻ thù: độ ẩm (làm da chùng, mốc), nắng gắt trực tiếp (làm da giòn, nứt, sơn bong), mối mọt (ăn tang gỗ) và cách đánh sai (dùng vật cứng, đánh một điểm mãi). Chỗ đặt trống quan trọng hơn mọi thứ: khô, thoáng, có mái che, không bị nắng chiếu thẳng, không sát tường ẩm. Thêm vài thói quen đơn giản — hong trống sau mùa nồm, chỉ đánh bằng đúng dùi — là đủ để một chiếc trống dùng nhiều năm.
Độ ẩm: kẻ thù số một
Da trống là da sống khô, hút nước rất nhanh. Ở miền Bắc, mùa nồm (khoảng tháng 2 tới tháng 4) có những ngày nước đọng trên tường, trên sàn — trống để trong nhà kín lúc này sẽ:
- Chùng da, tiếng bẹt, có khi gần như không vang.
- Mốc trắng hoặc đốm đen trên mặt da và trên tang.
- Bốc mùi khó chịu nếu da còn sót mỡ.
Cách giảm:
- Đặt trống cách tường, cách sàn — trên giá gỗ, không đặt sát nền xi măng.
- Đóng cửa phòng trong những ngày nồm nặng, mở cửa khi trời hanh khô trở lại.
- Nếu có máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô trong phòng để trống, độ ẩm sẽ ổn định hơn.
- Khi trời khô, đưa trống ra chỗ thoáng có nắng nhẹ (sáng sớm) vài giờ để da khô lại — không phơi nắng trưa.
Trống bị mốc thì làm gì
Lau nhẹ bằng khăn khô, mềm; để trống khô ở nơi thoáng. Không dùng nước, không chà mạnh, không dùng hoá chất tẩy mạnh lên da vì có thể làm da mục. Mốc lan rộng, ăn sâu vào da thì nên hỏi thợ trống.
Nắng gắt: kẻ thù của mùa hè
Ngược với ẩm, nắng gắt làm da khô quá mức, co mạnh, có thể nứt ở mép nêm hoặc ở chỗ da mỏng. Nắng chiếu thẳng lâu ngày làm sơn tang bạc màu, bong tróc, gỗ khô nứt. Trống trường treo ở hành lang hứng nắng chiều, trống đình đặt cạnh cửa hướng tây là những trường hợp hay gặp.
- Dời trống vào chỗ có mái che, tránh nắng chiều.
- Nếu không dời được, che bằng rèm, tấm che.
- Trống mang đi diễn ngoài trời mùa hè: che bóng trong lúc nghỉ, không để trống phơi trên xe giữa trưa.
Mối mọt: hỏng từ bên trong
Tang gỗ mít khá bền với mối mọt, nhưng không miễn nhiễm, nhất là khi đặt ở nơi ẩm, ít người qua lại như góc đình, gác chùa. Dấu hiệu: bột gỗ mịn rơi dưới chân trống, lỗ nhỏ trên tang, đường đất của mối bám lên giá.
- Kiểm tra định kỳ, nhất là chân giá và mặt dưới tang.
- Xử lý mối của cả công trình, không chỉ của chiếc trống.
- Giá gỗ đặt trống có thể kê trên chân đá, chân kim loại để mối khó bò lên.
Cách đánh: hỏng vì tay người
| Thói quen xấu | Hậu quả | Nên làm |
|---|---|---|
| Đánh bằng gậy, vật cứng có cạnh | Rách, thủng da | Chỉ dùng dùi trống đúng loại |
| Đánh mãi một điểm | Da chai, mỏng dần ở một chỗ | Đổi điểm đánh quanh vùng giữa mặt |
| Ghì dùi xuống mặt da | Mất tiếng, tăng lực ép lên da | Để dùi nảy lên tự nhiên |
| Để trẻ nghịch đấm, đứng lên trống | Thủng da, méo tang | Đặt trống ở chỗ có người trông, có rào nhẹ |
| Đánh mạnh khi da đang ẩm, chùng | Da dễ rách hơn | Hong khô rồi mới đánh mạnh |
Lịch chăm sóc đơn giản cho trống đình, trống trường
- Hằng tuần: phủi bụi mặt trống và tang bằng chổi lông mềm.
- Sau mùa nồm: kiểm tra mốc, hong khô, gõ thử tiếng.
- Trước lễ lớn (khai giảng, hội làng): thử trống trước vài ngày; tiếng bẹt thì kịp hong hoặc gọi thợ.
- Mỗi năm một lần: kiểm tra nêm, mối ghép tang, mối mọt, lớp sơn.
Trống mặt nhựa có cần giữ như vậy không
Mặt nhựa không hút ẩm như da nên ít bị chùng, ít mốc. Nhưng tang gỗ vẫn cần tránh ẩm, nắng và mối. Ốc vít căng mặt cần kiểm tra để không gỉ, không lỏng.
Góc nhìn hôm nay
Một chiếc trống tốt có thể sống qua nhiều thế hệ nếu được giữ đúng cách: nhiều đình còn trống có tang hàng trăm năm, chỉ thay da nhiều lần. Người giữ trống của làng, của trường không cần biết làm trống — chỉ cần biết trống sợ gì, và để mắt tới nó vào đúng mùa.
Cất trống dài ngày: khi đoàn lân nghỉ mùa
Nhiều chiếc trống chỉ dùng vài tuần mỗi năm, phần còn lại nằm trong kho. Đây là lúc trống dễ hỏng nhất vì không ai để ý. Trước khi cất, nên lau sạch bụi, để trống khô hẳn vài ngày ở chỗ thoáng. Cất trống đứng trên giá hoặc nằm trên tấm gỗ kê cao, không đặt trực tiếp xuống nền. Phủ bằng vải bông thoáng khí thay vì bọc kín ni lông — bọc kín sẽ giữ hơi ẩm bên trong và làm mốc nhanh hơn. Đặt vài túi hút ẩm quanh trống nếu kho hay ẩm. Cứ một hai tháng nên mở ra kiểm tra một lần, gõ nhẹ thử tiếng, nhìn xem có dấu chuột, gián, mối không. Chuột rất thích gặm mép da trống, nhất là da còn sót mỡ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trống để trong nhà vẫn bị mốc?
Vì da trống hút hơi ẩm trong không khí, nhất là mùa nồm. Đặt trống sát tường, sát nền, phòng kín ít thông gió sẽ dễ mốc hơn.
Có nên phơi trống ngoài nắng không?
Chỉ nên để trống ở chỗ nắng nhẹ buổi sáng vài giờ khi cần làm khô da. Phơi nắng trưa gắt có thể làm da co quá mức, nứt và sơn tang bong tróc.
Trống bị mốc lau bằng gì?
Lau nhẹ bằng khăn khô, mềm rồi để trống khô ở nơi thoáng. Không dùng nước hay hoá chất tẩy mạnh vì có thể làm da mục.
Đánh trống thế nào để không hỏng da?
Chỉ đánh bằng dùi đúng loại, để dùi nảy tự nhiên, đổi điểm đánh quanh vùng giữa mặt. Tránh đánh mạnh khi da đang ẩm và chùng.
Bao lâu nên kiểm tra trống một lần?
Nên phủi bụi hằng tuần, kiểm tra sau mùa nồm và trước các lễ lớn, và kiểm tra kỹ nêm, tang, mối mọt mỗi năm một lần.