Trống trường là chiếc trống da treo ở hành lang hay phòng bảo vệ, dùng để báo giờ vào lớp, ra chơi, tan học và đánh hồi trống khai giảng mỗi đầu năm học. Trống trường kế thừa vai trò báo hiệu của trống đình làng: một tiếng trống chung cho cả cộng đồng biết lúc nào làm việc gì. Dù nhiều trường đã có chuông điện, tiếng trống khai giảng vẫn là nghi thức được giữ gần như ở mọi nơi.
Từ trống đình tới trống trường
Trước khi có trường học kiểu mới, việc học ở làng diễn ra tại nhà thầy đồ, không cần hiệu lệnh chung. Khi trường học theo mô hình phổ thông được mở rộng từ đầu thế kỷ 20, mỗi trường cần một cách báo giờ cho hàng trăm học trò cùng lúc. Chiếc trống — vật quen thuộc nhất của làng quê Việt — được dùng một cách tự nhiên. Trống to vừa phải, tiếng đủ vang khắp sân trường và khu dân cư quanh đó.
Trong văn học, tiếng trống trường in đậm trong ký ức nhiều thế hệ. Truyện ngắn "Tôi đi học" của Thanh Tịnh (in năm 1941), quen thuộc trong sách giáo khoa, tả cảm giác cậu bé ngày đầu tới trường khi nghe "một hồi trống thúc vang dội cả lòng tôi". Cái hay của chi tiết ấy là nó đúng với trải nghiệm thật: với trẻ nhỏ, tiếng trống trường là âm thanh của sự kiện lớn.
Trống trường báo những gì
Mỗi trường có quy ước riêng, nhưng phần lớn chia thành mấy loại hiệu lệnh:
| Hiệu lệnh | Thường đánh thế nào | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Trống truy bài / tập trung | Một hồi ngắn trước giờ học | Học sinh vào lớp ổn định, ôn bài |
| Trống vào lớp | Hồi trống rõ, có khi kèm vài tiếng chốt | Bắt đầu tiết học |
| Trống ra chơi | Hồi ngắn, ít tiếng | Nghỉ giữa giờ |
| Trống tan học | Hồi dài hơn, thường dồn | Kết thúc buổi học |
| Trống khai giảng | Hồi dài, trang trọng | Mở đầu năm học mới |
Người đánh trống hằng ngày thường là bác bảo vệ hoặc nhân viên nhà trường. Ở nhiều trường làng, "bác trống" là người được học trò nhớ lâu nhất, vì gắn với mọi khoảnh khắc ra vào lớp.
Hồi trống khai giảng
Lễ khai giảng ở Việt Nam hiện tổ chức thống nhất vào ngày 5 tháng 9. Trong lễ, sau phần chào cờ và phát biểu, hiệu trưởng hoặc khách mời lên đánh hồi trống khai giảng. Đây là nghi thức mang tính biểu tượng: tiếng trống báo năm học mới chính thức bắt đầu.
Hồi trống khai giảng thường đi theo lối quen thuộc của trống hội: mở bằng vài tiếng chậm, mau dần, dồn ở cuối và chốt bằng một hai tiếng mạnh. Nhiều trường có tục đánh số tiếng trống gắn với một ý nghĩa nào đó (như số năm thành lập trường), tuỳ quy ước của từng nơi.
Đánh trống khai giảng sao cho đẹp
- Thử trống trước buổi lễ: da trống trường để lâu ngày dễ chùng, tiếng bẹt.
- Cầm dùi lỏng tay, để dùi nảy lên; ghì xuống mặt da thì mất vang.
- Bắt đầu chậm để cả sân im lặng lắng nghe, rồi mới tăng tốc.
- Kết bằng tiếng chốt rõ ràng, tránh để hồi trống "lửng lơ".
Đội trống nghi thức trong trường học
Bên cạnh chiếc trống báo giờ, nhiều trường có đội trống nghi thức của Đội Thiếu niên — các em đeo trống nhỏ trước bụng, đánh theo hàng trong lễ chào cờ, khai giảng, các ngày hội. Đội thường có trống cái (to, giữ nhịp chính) và trống con (nhỏ, đánh nhịp hoa), có khi thêm kèn. Đây là một trong những trải nghiệm đánh trống tập thể đầu tiên của nhiều trẻ em Việt Nam: học cách giữ nhịp với bạn, bước chân theo tiếng trống.
Kỹ năng ở đội trống nghi thức nghe đơn giản nhưng đòi hỏi tập luyện: cả đội phải nghe nhau, không ai được đánh nhanh hơn, vì chỉ một bạn lệch là cả hàng bước sai chân.
Trống hay chuông điện?
Từ khoảng cuối thế kỷ 20, nhiều trường ở thành phố chuyển sang chuông điện hoặc loa phát nhạc báo giờ, vì tiện hẹn giờ tự động và không cần người đánh. Tuy vậy:
- Phần lớn trường vẫn giữ trống cho lễ khai giảng, bế giảng và các nghi thức.
- Nhiều trường ở nông thôn vẫn dùng trống báo giờ hằng ngày.
- Một số trường chủ động giữ trống như một phần của văn hoá nhà trường, coi tiếng trống là "tiếng nói" của trường.
Giữ chiếc trống trường bền
Trống trường thường được làm ở các làng nghề trống, tang gỗ, mặt da trâu hoặc da bò. Vì treo ngoài hành lang quanh năm, trống dễ hỏng do:
- Ẩm: mùa nồm, mưa dầm làm da chùng, tiếng bẹt; có thể mốc.
- Nắng: nắng chiếu trực tiếp làm da khô, giòn, dễ rách.
- Va đập: học sinh đùa nghịch đánh vào trống bằng vật cứng.
Treo trống ở chỗ thoáng, có mái che, tránh nắng trực tiếp, và chỉ đánh bằng đúng dùi của nó là cách đơn giản nhất để trống bền nhiều năm.
Góc nhìn hôm nay
Với nhiều người, tiếng trống trường là một trong những âm thanh gợi nhớ tuổi thơ mạnh nhất. Nếu có dịp về thăm trường cũ, thử hỏi xem chiếc trống ngày xưa còn không — không ít trường vẫn giữ những chiếc trống đã dùng hàng chục năm. Với phụ huynh, cho con tham gia đội trống nghi thức của trường là một cách tốt để trẻ làm quen với nhịp điệu và tinh thần làm việc nhóm.
Câu hỏi thường gặp
Lễ khai giảng ở Việt Nam vào ngày nào?
Lễ khai giảng năm học mới được tổ chức thống nhất vào ngày 5 tháng 9 hằng năm. Hồi trống khai giảng là nghi thức chính thức mở đầu năm học.
Ai đánh trống khai giảng?
Thường là hiệu trưởng hoặc khách mời đại diện cấp trên, địa phương. Hồi trống được đánh sau phần chào cờ và phát biểu trong buổi lễ.
Vì sao trường học dùng trống để báo giờ?
Trống là vật quen thuộc của làng quê Việt, tiếng vang xa, rẻ và bền, không cần điện. Trường học kế thừa vai trò báo hiệu chung của trống đình làng.
Đội trống nghi thức gồm những trống gì?
Đội trống nghi thức trong trường thường có trống cái giữ nhịp chính và trống con đánh nhịp hoa, có khi kèm kèn. Các em đeo trống trước bụng và đánh theo đội hình.
Vì sao trống trường hay bị bẹt tiếng?
Do da trống bị ẩm và chùng, nhất là mùa nồm, mùa mưa. Treo trống ở chỗ khô thoáng, có mái che, tránh nắng trực tiếp sẽ giúp tiếng trống ổn định hơn.