Múa rồng ở lễ hội Việt Nam: cấu tạo con rồng, động tác và ý nghĩa

Múa rồng là hình thức múa tập thể trong đó một con rồng dài bằng vải hoặc giấy, chia thành nhiều đốt, được nhiều người cầm gậy nâng lên, uốn lượn theo một người cầm ngọc dẫn đường và theo nhịp trống, chiêng. Ở Việt Nam, múa rồng xuất hiện trong Tết Nguyên đán, lễ hội làng, lễ hội đền, các sự kiện lớn và biểu diễn văn nghệ. Rồng là con vật đứng đầu tứ linh, tượng trưng cho sức mạnh, mưa thuận gió hoà; múa rồng vì vậy mang ý cầu chúc mùa màng và thịnh vượng.

Rồng trong văn hoá Việt

Người Việt có truyền thuyết "con Rồng cháu Tiên" — Lạc Long Quân giống Rồng, Âu Cơ giống Tiên. Hình rồng có mặt khắp nơi: trên mái đình, cột chùa, bia đá, đồ gốm, áo vua. Mỗi triều đại có kiểu rồng riêng mà các nhà mỹ thuật học phân biệt được — rồng thời Lý thân dài uốn khúc mềm mại như rắn, rồng thời Nguyễn đầu to, mắt lồi, uy nghi hơn.

Múa rồng không thuần là sản phẩm của riêng người Việt; nó có mặt ở nhiều nước Á Đông. Nhưng con rồng múa ở Việt Nam mang thẩm mỹ và tinh thần của lễ hội Việt.

Một con rồng múa gồm những gì

Số người múa phụ thuộc độ dài rồng: rồng nhỏ có thể chín người, rồng lớn cho lễ hội có hàng chục người. Có những con rồng rất dài làm riêng cho sự kiện lớn, phải thay người liên tục.

Các động tác cơ bản

• Rồng lượn: cả thân rồng uốn thành sóng nhấp nhô — mỗi người nâng hạ gậy lệch nhau một chút theo thứ tự từ đầu tới đuôi.
• Rồng cuộn: rồng quấn tròn thành vòng, đầu rồng ở giữa.
• Rồng chui: đầu rồng luồn qua thân mình, cả đoàn đi theo mà không vướng.
• Rồng xoắn: thân rồng xoắn như lò xo khi người múa xoay gậy.
• Rồng đuổi ngọc: rồng lao theo người cầm ngọc, đổi hướng liên tục.

Điểm mấu chốt của múa rồng là sự đồng bộ: mỗi người chỉ thấy đốt của mình, nhưng phải cảm được nhịp của cả con rồng. Người cầm ngọc và người cầm đầu rồng quyết định nhịp; trống báo đổi động tác.

Múa rồng trong lễ hội Việt Nam

• Tết Nguyên đán: rồng múa ở đình, ở phố, trong các chương trình mừng xuân.
• Lễ hội làng, hội đền: nhiều nơi có rồng trong đám rước, có tục múa rồng cầu mưa, cầu mùa.
• Khai trương, sự kiện: rồng xuất hiện cùng lân để tạo không khí lớn.
• Múa rồng đèn ban đêm: thân rồng có đèn bên trong hoặc sơn phản quang, múa trong bóng tối rất đẹp.

Nhịp trống cho múa rồng

Trống múa rồng thường đều và mạnh hơn trống lân, vì nhiều người phải bước cùng một nhịp. Khi rồng lượn, trống giữ nhịp vững; khi rồng đổi động tác lớn (cuộn, chui), trống dồn lên báo hiệu. Một số đoàn phối thêm kèn, thanh la để tăng màu sắc.

Tập múa rồng

1. Tập cầm gậy, nâng hạ đều tay với một nhịp đếm chung.
2. Tập theo hàng: cả đoàn đi, nâng hạ lần lượt để tạo sóng.
3. Tập từng động tác (cuộn, chui) chậm, rồi mới tăng tốc theo trống.
4. Tập thay người khi rồng dài, đảm bảo rồng không "gãy" khi đổi vai.

Người cầm đầu rồng cần thể lực tốt nhất vì đầu nặng và phải di chuyển nhiều. Đội múa nên luân phiên để tránh mỏi vai, đau lưng.

Góc nhìn hôm nay

Múa rồng ngày nay có mặt ở nhiều sân khấu lớn, đồng thời vẫn sống trong các lễ hội làng. Khi xem, thử đứng ở chỗ cao để nhìn được toàn thân rồng — vẻ đẹp của múa rồng nằm ở đường lượn của cả con vật, điều khó thấy khi đứng sát. Muốn hiểu thêm về hình tượng rồng Việt, có thể tìm đọc các sách mỹ thuật cổ Việt Nam, xem các hiện vật rồng thời Lý ở Hoàng thành Thăng Long.

Làm một con rồng múa

Đầu rồng làm theo cách tương tự đầu lân: khung tre, bồi giấy, sơn vẽ, gắn râu, sừng, mắt. Thân rồng là một dải vải dài, mỗi đoạn có một vòng tròn (bằng tre, mây hoặc nhựa dẻo) giữ cho thân phồng tròn; dưới mỗi vòng là một gậy cầm. Vải được vẽ hoặc in vảy, có khi đính kim tuyến để lấp lánh dưới đèn. Rồng càng dài càng khó giữ dáng, nên khoảng cách giữa các vòng, độ dài gậy và trọng lượng đầu đều phải tính cho cả đoàn chứ không chỉ cho từng người.