Lễ điểm nhãn (còn gọi khai quang điểm nhãn) là nghi lễ dùng bút lông chấm màu đỏ lên mắt và một số bộ phận của đầu lân, đầu sư, đầu rồng mới làm, với ý nghĩa "thổi hồn" cho con vật trước lần múa đầu tiên. Sau lễ, lân được coi là "sống", có thể ra múa. Lễ thường do người có uy tín (thầy của đoàn, bậc cao niên, khách mời) thực hiện, đi kèm hương, lễ vật và tiếng trống. Đây là phong tục phổ biến ở các đoàn múa sư phương Nam và nhiều đoàn lân Việt.
Ý nghĩa của "khai quang điểm nhãn"
- Khai quang: mở ánh sáng — trong tín ngưỡng Á Đông, một vật thờ, tượng, mặt nạ mới làm cần được "khai quang" để trở thành linh vật chứ không chỉ là đồ thủ công.
- Điểm nhãn: chấm mắt — mắt là nơi "hồn" của con vật; chấm mắt là cho nó "nhìn thấy".
Có câu thành ngữ Hán Việt "vẽ rồng điểm mắt" (hoạ long điểm tinh) kể chuyện người hoạ sĩ vẽ rồng, chấm mắt xong thì rồng bay đi — dùng để chỉ nét chấm cuối làm sống dậy cả tác phẩm. Lễ điểm nhãn đầu lân mang tinh thần tương tự.
Diễn ra khi nào
| Dịp | Ghi chú |
|---|---|
| Đầu lân, đầu sư, đầu rồng mới làm | Bắt buộc theo quan niệm của nhiều đoàn trước lần múa đầu |
| Đoàn mới thành lập | Lễ ra mắt đoàn, có khi kết hợp với điểm nhãn |
| Đầu lân sửa lớn, phục hồi | Một số đoàn làm lại lễ |
| Sự kiện khai trương, khánh thành | Có nơi tổ chức điểm nhãn ngay tại sự kiện để tăng ý nghĩa |
Nhiều đoàn chọn ngày giờ theo quan niệm tốt xấu; có đoàn chọn theo lịch sinh hoạt. Không có quy định chung.
Các bước thường gặp
- Chuẩn bị: đặt đầu lân (hoặc đầu sư, đầu rồng) trên bàn hoặc trước bàn thờ của đoàn; lễ vật thường gồm hương, đèn, hoa quả, có nơi có gà, rượu. Chuẩn bị bút lông mới và màu đỏ (truyền thống dùng chu sa, nay thường dùng mực hoặc sơn đỏ).
- Thắp hương, khấn: người chủ lễ thắp hương, khấn xin cho lân được linh, đoàn được bình an, múa đem may mắn cho nơi tới.
- Điểm nhãn: người chủ lễ cầm bút, chấm lần lượt vào các vị trí. Thứ tự và vị trí khác nhau tuỳ đoàn; thường gặp là mắt, rồi trán (gương, sừng), mũi, miệng, tai, có khi cả lưng và đuôi.
- Đánh thức lân: trống, chiêng, chập chõa nổi lên; người múa chui vào đầu lân, lân "mở mắt", vươn mình, bắt đầu múa lần đầu.
- Chào: lân cúi chào bàn thờ, chào khách, chào bốn phương.
Vì sao chấm nhiều chỗ
Mỗi điểm chấm được gán một ý: chấm mắt để lân nhìn, chấm tai để lân nghe, chấm miệng để lân "ăn" được lộc, chấm sừng hoặc trán để lân có uy lực. Đây là cách giải thích dân gian, mỗi đoàn có thể khác.
Ai làm lễ
Người điểm nhãn thường là:
- Thầy (sư phụ) hoặc trưởng đoàn.
- Bậc cao niên có uy tín trong cộng đồng, khu phố.
- Khách mời quan trọng của sự kiện.
- Ở một số nơi, các vị sư hoặc người làm nghi lễ tôn giáo.
Được mời điểm nhãn là một vinh dự. Người điểm nhãn thường mặc trang phục chỉnh tề, giữ thái độ trang nghiêm trong lúc làm lễ.
Điểm nhãn cho đoàn lân thiếu nhi, câu lạc bộ trường học
Với các đoàn lân trường học, câu lạc bộ thiếu nhi, nhiều nơi giữ lễ điểm nhãn ở dạng giản đơn, mang tính giáo dục: giới thiệu cho các em về truyền thống, cùng thắp hương, mời thầy cô hoặc phụ huynh lớn tuổi chấm mắt cho lân. Cách làm này giúp các em hiểu chiếc đầu lân không chỉ là đồ chơi lễ hội mà là vật mang ý nghĩa văn hoá, cần giữ gìn.
Lễ cũng là dịp nhắc các em quy tắc của đoàn: không ném đầu lân, không ngồi lên đầu lân, cất giữ đúng chỗ.
Kiêng kỵ thường được nhắc
- Không để đầu lân đã điểm nhãn nằm lăn lóc dưới đất, không bước qua.
- Không đội đầu lân để đùa nghịch ngoài giờ tập, giờ múa.
- Khi cất, đặt đầu lân ở chỗ cao, sạch, có khi phủ vải.
- Đầu lân quá cũ, không dùng nữa, nhiều đoàn có lễ "tiễn" thay vì vứt bỏ.
Đây là tập quán của các đoàn, mức độ tuân thủ khác nhau. Điểm chung là tinh thần tôn trọng con vật đã gắn với đoàn.
Góc nhìn hôm nay
Lễ điểm nhãn ngắn, chỉ mười mấy phút, nhưng là khoảnh khắc đáng xem nhất trong đời một chiếc đầu lân. Nếu đoàn lân ở khu bạn ở sắp có đầu lân mới, hãy hỏi xem có được đến dự lễ không — tiếng trống vang lên lúc lân "mở mắt" lần đầu là âm thanh khó quên.
Câu hỏi thường gặp
Lễ điểm nhãn là gì?
Lễ điểm nhãn là nghi lễ chấm màu đỏ lên mắt và các bộ phận của đầu lân, đầu sư, đầu rồng mới làm, với ý nghĩa thổi hồn cho con vật trước lần múa đầu tiên.
Điểm nhãn dùng màu gì?
Truyền thống dùng chu sa màu đỏ, ngày nay nhiều đoàn dùng mực hoặc sơn đỏ, chấm bằng bút lông mới.
Ai được mời điểm nhãn đầu lân?
Thường là thầy hoặc trưởng đoàn, bậc cao niên có uy tín, khách mời quan trọng của sự kiện. Được mời điểm nhãn được xem là một vinh dự.
Vì sao phải điểm nhãn đầu lân mới?
Theo quan niệm của nhiều đoàn, đầu lân mới làm chỉ là đồ thủ công; sau khi khai quang điểm nhãn mới trở thành linh vật có thể ra múa đem may mắn.
Vẽ rồng điểm mắt nghĩa là gì?
Đây là thành ngữ từ chuyện người vẽ rồng, chấm mắt xong thì rồng bay đi. Câu này chỉ nét chấm cuối cùng làm sống dậy cả tác phẩm.