Đa nhịp (polyrhythm) là khi hai hoặc nhiều mẫu nhịp có cách chia khác nhau chạy cùng lúc, ví dụ "3 chồng 2": trong cùng một khoảng thời gian, một bè đánh ba tiếng đều, bè kia đánh hai tiếng đều. Hai bè chỉ gặp nhau ở đầu chu kỳ, còn ở giữa chúng xen kẽ, tạo ra một nhịp phức hợp vừa căng vừa trôi. Đa nhịp là nền tảng của âm nhạc trống Tây Phi, có trong nhạc Afro-Cuba, jazz, nhạc cổ điển và là bài tập phối hợp kinh điển của người học trống.
3 chồng 2: dễ hơn bạn nghĩ
Bí quyết là tìm một lưới chung. 3 và 2 có bội số chung nhỏ nhất là 6. Chia chu kỳ thành 6 ô bằng nhau:
| Ô | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Tay phải (3 tiếng) | X | X | X | |||
| Tay trái (2 tiếng) | X | X | ||||
| Ghép lại | Cả hai | – | Phải | Trái | Phải | – |
Ghép lại, ta được chuỗi: cả hai – (nghỉ) – phải – trái – phải – (nghỉ). Đọc chậm, đều sáu tiếng đếm, vỗ đúng chỗ, rồi tăng tốc dần. Khi đủ nhanh, tai sẽ bắt đầu nghe thấy hai dòng nhịp riêng chạy song song.
Một mẹo nhớ phổ biến là dùng câu có nhịp tương ứng; người Việt có thể đặt câu sáu tiếng và nhấn ở tiếng 1, 3, 5 cho một tay và 1, 4 cho tay kia.
Các tỉ lệ đa nhịp thường gặp
| Tỉ lệ | Lưới chung | Cảm giác |
|---|---|---|
| 3 : 2 | 6 | Cơ bản nhất, có khắp nơi |
| 4 : 3 | 12 | Phức tạp hơn, hay gặp trong nhạc Tây Phi, jazz |
| 5 : 4 | 20 | Khó, dùng trong nhạc hiện đại, solo |
| 3 : 4 (hemiola trong nhịp ba) | 12 | Tạo cảm giác "đổi nhịp" tạm thời |
Đa nhịp trong âm nhạc Tây Phi
Ở nhiều truyền thống trống Tây Phi, mỗi nhạc cụ — chuông, các trống dunun, djembe đệm — chơi một mẫu nhịp ngắn lặp lại, và các mẫu này được thiết kế để chồng lên nhau. Chuông kim loại thường giữ một mẫu "kim chỉ nam" (timeline) mà mọi người khác bám theo. Người nghe quen sẽ cảm được cả nhịp 2 lẫn nhịp 3 cùng lúc, và người múa có thể bước theo một nhịp trong khi thân trên chuyển động theo nhịp kia. Nhà dân tộc nhạc học thường mô tả đây là âm nhạc "đa trung tâm": không có một phách duy nhất làm chủ.
Hemiola: đa nhịp trong nhạc phương Tây
Trong nhạc Baroque và cổ điển phương Tây, có thủ pháp hemiola: trong một đoạn nhịp 3/4, nhạc tạm thời nhấn như thể là 2 nhóm 3 thành 3 nhóm 2, tạo cảm giác nhịp "đổi" trước khi về lại. Hemiola rất phổ biến ở các đoạn kết câu của nhạc múa thời Baroque. Nhạc Latin, như điệu son của Cuba, cũng chơi liên tục giữa cảm giác 3 và 2.
Đa nhịp và đảo phách khác nhau thế nào
- Đảo phách: vẫn một khung phách, nhưng nhấn vào chỗ không ngờ.
- Đa nhịp: hai khung chia phách khác nhau chạy cùng lúc.
Thực tế hai thứ thường đi cùng nhau: một bè chơi nhịp 3 trên nền nhịp 2 sẽ tự nhiên có nhiều tiếng "đảo phách" so với nền.
Tập đa nhịp trên trống
- Vỗ tay lên đùi: tay phải 3, tay trái 2, theo lưới 6 ô, thật chậm.
- Đọc to lưới: "một hai ba bốn năm sáu", vỗ đúng ô.
- Chuyển lên trống: tay phải trên ride hoặc hi-hat, tay trái trên snare; rồi thử chân trống bass giữ nhịp 2, tay chơi nhịp 3.
- Thử 4 chồng 3 khi đã chắc 3 chồng 2.
- Nghe: nhạc trống Tây Phi, nhạc Afro-Cuba, các bản jazz có tay trống như Elvin Jones.
Đa nhịp là bài tập phân tách tay chân rất tốt — não phải điều khiển hai "đồng hồ" cùng lúc.
Đa nhịp trong âm nhạc Việt
Lối đánh chiêng theo bè của người Mường, cách các chiêng Tây Nguyên đan cài, các bè trống Chăm chồng lên nhau đều có những yếu tố gần với đa nhịp: mỗi người một mẫu, ghép lại thành một tấm dệt. Đây là chỗ thú vị để so sánh âm nhạc các dân tộc Việt Nam với âm nhạc Tây Phi, Đông Nam Á.
Góc nhìn hôm nay
Đa nhịp nghe thì phức tạp, nhưng trẻ con vẫn làm được khi vỗ tay theo bài đồng dao trong lúc bước chân theo một nhịp khác. Não người có khả năng giữ hai nhịp cùng lúc; tập luyện chỉ làm cho khả năng ấy rõ hơn. Bắt đầu với 3 chồng 2 trên đùi khi đang ngồi chờ xe buýt — vài ngày là thấy tay mình "tự biết".
Câu hỏi thường gặp
Đa nhịp là gì?
Đa nhịp là khi hai hoặc nhiều mẫu nhịp có cách chia khác nhau chạy cùng lúc, như một bè ba tiếng đều và một bè hai tiếng đều trong cùng khoảng thời gian.
Làm sao chơi 3 chồng 2?
Chia chu kỳ thành 6 ô đều. Tay phải đánh ô 1, 3, 5, tay trái đánh ô 1 và 4. Tập thật chậm, đọc to lưới, rồi tăng tốc dần.
Hemiola là gì?
Hemiola là thủ pháp trong nhạc phương Tây khi một đoạn nhịp ba tạm thời được nhấn như nhóm hai, tạo cảm giác đổi nhịp trước khi trở lại.
Đa nhịp khác đảo phách thế nào?
Đảo phách giữ một khung phách nhưng nhấn vào chỗ không ngờ, còn đa nhịp có hai khung chia phách khác nhau chạy cùng lúc. Hai thứ thường đi cùng nhau.
Âm nhạc nào dùng nhiều đa nhịp?
Âm nhạc trống Tây Phi, nhạc Afro-Cuba, jazz và một số nhạc cổ điển dùng nhiều đa nhịp. Lối đánh chiêng theo bè ở Việt Nam cũng có yếu tố gần với đa nhịp.